Sunday, December 14, 2014

Tykkjer dette er veldig fascinerande. Kritikarane var samde om at Gabrielle "blew the audience away", og eg er heilt samd.



Dette er veldig stilig, altså. Meir enn det, det er veldig kult. Og så er det fascinerande at ho syng om Gud og trua heile vegen, i vage termer, og folk er heilt med. Det er ok, liksom.




Og dette er jo rein forkynning, kan ein seie. Veldig vakkert. Og folket blir veldig begeistra. Det talar til hjarta deira.

Fascinerande, ikkje sant? Dei likar det! Det er teikn i tida. Folk vil ha tru og Gud og håp. Det er ok! Meir enn det. Men folk er kritiske til organisert religion, homofili-prat, pågåande evangelisering etc. Velvel. Det har legitime grunnar, og likevel er det ting er uunnverlege for kyrkja, dvs. å vere institusjonell, og å ha tale om samliv, og drive med evangelisering.

Men det går an å vere "attentive" til folks frykter, lengslar, smertepunkt etc. Det er dette Keller driv med, for alle penga, og han gjer det GODT. Og likevel er han veldig tradisjonell i teologien. Og han forkynner ortodoks kristendom. Men han gjer det fyrst etter at han har teke omsyn til folks innvendingar, frykter, kritikk etc. Klart, det er USA, eit meir religiøst land enn Noreg. Men likevel!

Saturday, December 13, 2014

A word to my critics

Eg har tenkt noko. Og eg kan klargjere nokre ting. Eg vil gjerne seie at det er lov å vere usamd med meg, i det eg skriv på blogg og andre stader. Eg vil også seie at eg er veldig open for dialog, om nokon er usamde med ting eg skriv. Eller om nokon tykkjer at det eg skriv er upassande på anna vis, så er eg også open for å snakke om det. Ein kan sende ein mail, avtale eit møte for å snakke om det, eller skrive ein kommentar her.

Eg er open for at eg tek feil (eg tek også ofte feil, på mange vis, utan å vite kvar). Ein kan alltid diskutere måten ting vert lagt fram på også. Eg har trakka i salaten nokre gonger, og kjem sikkert også til å gjere det framover. Eg skjønar at eg må vere varsam, når det eg seier involverer konkrete andre menneske. Eg skjønar at det stundom kan vere lurt å tenke seg om to gonger før eg skriv noko her.

Og eg har i det siste fått fleire gode og konstruktive tilbakemeldingar, av mange ulike slag. Ja, av mange ulike slag. Det er finurleg. Meiningane er veldig delte, frå ganske kritiske til veldig positive. Så temaet engasjerer, og det er jo overmodent for open samtale, meiner eg. Men så er det å gjere på mest mogleg konstruktivt vis.

Eg tenker at ting som går på meg personleg, og mine erfaringar, og som omtrent berre involverer meg...vel, der har eg låg terskel. Om folk tykkjer eg er rar, betyr ikkje så mykje for meg nett no. "Ta livet seriøst, ikkje deg sjølv." Og eg veit at jo nærare livet ein kjem, jo meir gjenkjenning skaper det ofte. Og jo meir kan ein bli til hjelp for andre. Og det er også utviklande for meg sjølv. Å stige ut av skuggane, på sett og vis. Å bli kvitt uhensiktsmessige hemningar. Ting blir spennande. Stundom kan det gå noko for langt. Men det er jo ingen fasit, og det er uansett uunngåeleg i eit sunt og godt liv at det blir noko slark her og der.

Men når det gjeld ting som gjer andre vondt, eller som bryt andre ned, då er eg "attentive". Det ynskjer eg slett ikkje. "Kjærleiken gjer ikkje nesten noko vondt." Komplekst, dette her. Eg kan seie ting som eg er overtydd om at er sant. Og når eg har ei overtyding, ligg det som regel mykje arbeid og studiar bak. Men sanninga kan også gjere vondt, og det er mange måtar å leggje fram sanning på også. Eg kan trakke i salaten. Vanskeleg, ikkje sant! (Eg har stroke nokre postar nedanfor no, "believing in yourself almost as much as you doubt").

Tre ut av skuggane. "Let the real me talk to the real you." Det er det beste, tenker eg. Det er betre å forholde seg til ekte menneske med ekte meiningar, enn å forholde seg til "innbilte" forventningar inni eins hovud. "Kva vil den seie dersom eg seier dette...?" Vel, ein må bruke fornufta og nestekjærleiken, plassere seg innanfor ortodoksi (om ein er kristen), og så får ein heller ta tilbakemeldingane når dei kjem. Det kan ein også vekse på, det har eg gjort mange gonger.

Ok, då har eg sagt det eg ville.

Friday, December 12, 2014

Living the dream




God is a concept
By which we measure Our pain
I'll say it again
God is a concept
By which we measure Our pain

I don't believe in magic
I don't believe in I-Ching
I don't believe in Bible
I don't believe in tarot
I don't believe in Hitler
I don't believe in Jesus
I don't believe in Kennedy
I don't believe in Buddha
I don't believe in mantra
I don't believe in Gita
I don't believe in yoga
I don't believe in kings
I don't believe in Elvis
I don't believe in Zimmerman
I don't believe in Beatles

I just believe in me
Yoko and me
And that's reality
 The dream is over
What can I say?
The dream is over
Yesterday I was the dream weaver
But now I'm reborn
I was the Walrus
But now I'm John
And so dear friends
You just have to carry on
The dream is over


Bono sa ein gong at han likar musikk som anten bevegar seg til Gud, eller frå Gud. I det siste har eg lese om George Harrison og John Lennon. I min hjelpar, Dale Allison, si bok om Harrisons spiritualitet. Sjølv spela eg "My Sweet Lord" (utan mantraet), og "All things must pass", på lokal bygdekveld nyleg. Veldig fine songar, og veldig meiningsfulle. Kunne eg sagt mykje om.

Harrison spela inn si plate i Abbey Road, medan Lennon var i studio i rommet ved sida av, og spela inn sin "God." Det verkar som ein negativ song. Men listen more closely! Eg kan ha mykje forståing med songen, og eg tykkjer det er ein verkeleg var og ærleg song. Som Bono sa. Harrison var, overraskande nok, aldri negativ til Lennons spiritualitet. Allison skriv at dette er overraskande, overflatisk sett. Harrison var jo skikkeleg religiøs, og Lennon avviste religion. Men listen more closely.

The dream is over, syng Lennon, med vemod i stemma. "What can I say?" Han er desillusjonert. Han var ein "dream weaver", syng han. Han tenker på 60-talet, og den store idealismen. Det var håp i lufta, ei ny og betre verd, meir kjærleik, levande spiritualitet. Woodstock-generasjonen. Men no er håpa knust, draumen er over. Det var "berre" ein draum. Han trur ikkje lenger på nokon ting. Det er ikkje snakk om ateistisk, krass avvisning. Det er vemod. Merk tonen i musikken, frå fyrste pianoslag. Han har mista trua på alle moglege retningar. Alt han kan forholde seg til, og tru på, er seg sjølv, og Yoko. "That's reality."

Eg har mykje forståing! Dette er veldig parallelt med min prosess, i å "vakne opp" frå mykje av idealismen, og dei store draumane, i det livssynet eg sjølv har hatt. Eg trur også at det har vore både sant og sunt med ein solid porsjon meir tru på meg sjølv, og meir "jording" i den erfarte røyndom, og meir kritiske haldningar til mange religiøse påstandar. Ja, dette kunne eg sagt mykje om! Eg forstår verkeleg Lennon, og songen resonnerer også hjå meg. Dvs. særleg den siste biten av songen.

Karen Armstrong skriv om Storbritannia på den perioden Lennon skreiv God. Det var kynismen og punkens tidsalder. Nihilisme i musikken, og ein generasjon utan særleg mykje håp for framtida. Kunsten og musikken vart "rå og stygg". Ein kunne ikkje tru på venleiken! Sex Pistols er ein annan fasett av det Lennon syng. Og The Wall vart gjeve ut nett på same tidspunkt, og har mykje av den same "stemninga." "The child has grown. The dream is gone."

Det er postmodernitet, hermeneutics of suspicion, ein har mista trua på dei store forteljingane. Det tippar lett over i kynisme. Ein har opne auga, men det ein ser, er ikkje så vakkert. Og masse fundamentalismar poppar opp, for å gje folk sårt etterlengta meining. Og mykje evangelikalisme og pentekostalisme, har masse vakkert og godt og livsbejaande. Ekte kristendom, som gjev folk fellesskap og håp og meining. (Og tenk: Like før Lennon døydde, vendte han seg igjen så smått til kristendom og Jesus, inspirert av Billy Graham, none less. Sjå tekstane til "Help me help myself" og "You saved my soul.")

Men for dei som ikkje kan feste lit til slike retningar, og som er informerte av akademia, blir desse retningane fort ei stadfesting av "the bleak situation."  I den liberalistiske tidsalder er det særleg forbruk og marknad som rushar inn for å gje folk meining. Og velferdsstat. Og problemet for vår generasjon, er jo at denne typen materialistiske livsstil er med på å forsterke kjensla av at det ikkje finst "noko meir".

"The dream is over." Det som er interessant, er at Allison også skriv mykje om Guds Rike som ein "draum". Og i jola tenker eg også mykje på dette. Som Durham prof David Brown har skrive mykje om, at joleevangeliet appellerer til vår "imagination" og våre draumar. Det er difor folk er så glad i jola. I går var det jolekonsert i Vrådal. Eg song mange forskjellige songar, mellom anna denne:




Og med kyrkjetenaren song eg Auld Lang Syne, og nokre jenter song En stjerne skinner i natt: "Her kan vi drømme om den fred som vi skal eie en gang." Og folk likar det. Det "passar" inn i deira lengslar og håp og kjensle av godleik. "And is it true, and is it true?" Allison skriv mykje om "God's dream." Denne er ikkje avgrensa til Jesu forkynning, langt ifrå. God's dream er tilgjengeleg for alle menneske som ser inn i seg sjølv, og erfarer godleik, venleik, sanning. Jesus forkynte den særleg klart, men ikkje feilfritt. Andre religionar forkynner også variantar av draumen, heller ikkje feilfritt. Eg er ikkje relativist, men eg trur at alle religionar har sanning i seg. Human-etisk forbund har også mange fine draumar. Og populærkulturen.



I dreamed a dream in time gone by
When hope was high
And life worth living
I dreamed that love would never die
I dreamed that God would be forgiving
Then I was young and unafraid
And dreams were made and used and wasted
There was no ransom to be paid
No song unsung
No wine untasted

But the tigers come at night
With their voices soft as thunder
As they tear your hope apart
As they turn your dream to shame


Ja. Wishy-washy realitetsflukt? Eller...ekte og djupe lengslar som talar sanning om livet? Eg tenker på kynikeren og realisten Roger Waters: "Lloyd Webber's awful stuff runs for years and years...the piano lid slips down, and breaks his fu**ing fingers...it's a miracle." Men også Waters har eit hjarta, og drøymer dei. Han linkar dei derimot ikkje til nokon djupare ontologi.

[Og Anne Hathaway, altså. Ho er ein rå skodespelar, nesten "uncanny". Kva driv ho med: "She's living the dream". Ho "drøymer seg inn i" ei anna rolle, eit anna liv. Som, igjen, David Brown understrekar, så har skodespel og innleving her masse til felles med innleving og kreativitet i teologi, og også i all kristen tru, for vanlege folk! Spør kva dei tenker om Gud, bøn, liv, kjærleik, håp etc., og du vil få ein haug med spennande og kreativ innleving i retur!]

Så, hm. I andakten i går freista eg å seie noko så vidt om at vi også kan vere aktivt med på å ikkje berre "leve ut" håpet, "draumen" i våre liv. Vi kan aktivt vere med på å forme den! Våre bidrag er med på å kreativt forme kva det vil seie at det finst håp i verda, at det faktisk finst ein draum som er meir enn ein illusjon. Det vil seie: Alt vi som kristne gjer, gjer vi i håp, ikkje sant. Vi kan aldri prove at draumen er heilt ekte. Men vi kan satse på det, leve det ut, og gje "inklings" av at det kan vere noko i det. Det er ei årsak til at kunst og estetikk er verkeleg viktig i å kreativt "tenke ut" og "drøyme seg inn i" kva Gud har å seie for vår eksistens.

Det er messy, det er ikkje matematikk, det kan vere uheldige spor. Men dette er jo eit viktig poeng i postmoderniteten! Sanninga er plural, perspektivisk, aldri 100% sann eller usann. Og proposisjonell sanning er berre ein bit av pakka, for sanning kan uttrykkast på mange vis, også i andlet, i musikk, i kunst, i erfaringar, i natur, i draumar. Både Lewis og Tolkien sine univers (apropos Hobbiten), er jo på sine vis draumar om vår eksistens, berre uttrykk ved hjelp av fantasi og kreativitet, på glitrande vis.

Vel, kanskje alt dette er for optimistisk. Og det er noko av poenget. Vi treng både Lennon og Tolkien, så å seie. Lennon si røyst er viktig, for ho er basert på levd erfaring. Ein viktig "strain" i moderniteten er (tenk på Kants definisjon av opplysning!) nettopp at ein skal vakne opp frå illusjonar, sjå sanninga i auga, og vere VAKSEN. "Quit the childish illusions." Igjen, plenty av sympati. Spørsmålet er om dette betyr, generelt, at "the dream is over." Her har eg fått mykje hjelp av Allison. Men det gjeld å leve i livet, og ikkje berre ha hovudet i bøkene. Skjønt, teori vil alltid vere med på å forme, og tolke, erfaring.

For øvrig også interessant kor viktig faktiske draumar, om natta, er for meg, i å analysere mitt eige livssyn, gudsbilete, kjensler, håp, "draumar" etc. Det er jo ei slags stadfesting av det same poenget, at draumar er middel for kreativ meiningsbyggjing. Og draumane kan gje oss sanning, og så gjeld det at dei også blir haldne i taumar av og til, av hardnosed forskning.

Også veldig interessant korleis ignatiansk spiritualitet brukar draumar og lengslar i andeleg rettleiing, for å finne "vegar vidare" i tru og liv. Eg likar det kjempegodt. Det er ei hjelp for meg no. Å tenke: "Korleis drøymer eg om at livet mitt skal vere? Kven drøymer eg om å vere, på mitt beste?" Etc. Så får ein ein kompasskurs, som naturlegvis også må vere informert av det breie kristne livet (inkludert, men ikkje limited til, Bibelen).

Wednesday, December 10, 2014

Jajaja

No har eg lagt ut eit innlegg på VD, om Wisløff og hans problematiske påverknad på meg. Eg har også lært mykje av han, så det er sagt. Men om eg kunne velje kristen påverknad på nytt, så, vel, trur eg ikkje at eg hadde valt den vegen eg har gått. Dvs. det hadde eg ikkje. Men sånn er det! Vi veks opp i tradisjonar, og det må gjerast arbeid for å arbeide seg vidare, kontinuerleg. Det er det teologien driv med, ikkje sant. HER, altså. Eg har bruka nokre timar på innlegget, men, ah, eg gidd ikkje å publisere det i noko seriøst tidsskrift. Kanskje seinare, men det vil krevje ein del meir stringent argumentasjon og meir oppsjekking av kjelder etc. Det er mykje som er latent og kjent, av fagstoff, inne i hovudet mitt, men som også må visast med fotnoter i ein akademisk artikkel. Vel, ok, sånn. Gjort er gjort, de er velkomne til å lese og kommentere. Eg treng å vite kor fleksibel eg kan vere i trua mi, og skrivinga er eit ledd i dette, for meg.


Sunday, December 7, 2014

Etc

Attende frå retreat på Lia gård. Veldig fruktbart, veldig slitsomt, veldig fint. Eg har tenkt mykje på Gud, seksualitet, angst, sjølvbilete, katolisisme og Wisløffs teologi. Og eg har site i badstoge og varma meg. Snart kjem det eit konstruktivt oppgjer med Wisløff på VD, tenker eg. Om de trykker "like" skriv eg meir om retreaten, tenker eg.

Monday, November 24, 2014





Sunday, November 23, 2014

Domssundag


Vi er kome til den siste sundagen i kyrkjeåret. Temaet for sundagen er oppgjer, rekneskap, dom - og meir spesifikt den siste oppgjersdagen, den som vi nemner i den apostoliske vedkjenninga kvar sundag: Eg trur på Jesus Kristus, som for opp til himmelen, sit ved høgre handa åt Gud Fader, den allmektige, skal koma att derifrå og døma levande og døde.

Domedag. Det er eit alvorleg og viktig tema, men også eit vanskeleg og sårbart tema for mange. Nokre gonger må kyrkja tale om dette temaet med ei tydeleg og streng røyst. Det fekk vi eit døme på tidlegare i sumar, då pave Frans heldt ei messe i lag med offer for den italienske mafiaen. Mafiaen hadde mellom anna skote og teke livet av ein 3 år gamal gut og bestefar hans. Då gjekk paven strengt i rette med uretten som mafiaen gjorde. Han sa: De som gjer slik vondskap, er ekskommunisert frå Gud, og på veg mot fortapinga. Paven heldt fram med å seie at han på kne ville formane dei intenst om å vende om til Gud.


Stundom er det rett å bruke kyrkjas domstekstar på denne måten for å tale tydeleg imot urett mot den svakare part. Stundom må ein seie tydeleg ifrå. I Den norske kyrkja i dag talast det imidlertid ikkje like høgt om domen, og det har mange årsaker, som ein kunne sagt mykje om. Det har nok mykje å gjere med samfunnet vi lever i, som er ganske beskytta og skjerma, og som legg stor vekt på fridom og rett til å tru som ein vil, og leve mykje som ein vil. Det talast ikkje så høgt og tydeleg om Guds dom i dag, og ein kan ha ulike meiningar om det. Det ein som kristen, og som prest, i alle fall må vere klar over, er at det er veldig mykje makt i det å tale om Guds dom.

Ein kan bruke slik tale for å påtale urett og verne dei svake. Det er éin måte å utøve makta på. Men ein kan også bruke slik tale for skape mykje livshemmande angst blant menneske, eller for å støyte bort dei som tvilar eller av ulike grunnar ikkje klarer å leve opp til kristne normer. Domstekstane er med på å forme menneskeliv, og ikkje minst også med på å forme gudsbilete. Ta Jesus, i evangelia. Det står at han er mild og mjuk av hjarta, og slikt er godt å tenke på. Så står det også at han er Menneskesonen som skal døme verda. Det kan det vere meir skremmande å tenke på. Det trengst visdom og mognad og fleksibilitet i å forme gudsbilete, som tek innspel frå slike tekstar. Kort sagt: Ein må vite kva ein gjer når ein talar om Guds dom, og ha ein porsjon med audmjuke og fleksibilitet.

Men om domstekstane ikkje er så langt framme i vår tid, så er det på den andre sida verdt å understreke at kyrkjas domsbodskap på den andre sida ikkje kan veljast bort, som eit slags ekstraalternativ. Det er ein grunn til at bodskapen om domen vart sett på som så viktig at det fekk nedslag i den apostoliske vedkjenninga. For: Domsbodskapen understrekar noko heilt sentralt om både Gud og menneske. Domen understrekar at vi har ansvar, som menneske. Vi har eit ansvar til å gjere det som er godt, og halde oss borte frå det som er vondt. Vi er kalla til å leve ope, i tilgjeving og forsoning, med Gud og medmenneske, til å ta oppgjer med det som er urett og vondt i liva våre. Domsbodskapen peikar på at det betyr noko, korleis du og eg lever.

Og domsbodskapen understrekar også mykje om kven Gud er, og kva tankar Gud har for oss menneske. Dette er eit vesentleg tema også i dagens preiketekst, frå Matteus 25. Det er ein ganske oppsiktsvekkande tekst, som har hatt stort nedslag i historia. Før kristendomen braut fram i Europa, var det ikkje utvikla fattigvesen, ein tok seg ikkje særskilt av dei som hadde ulike typar av funksjonshemmingar og utviklingshemmingar, det fanst ikkje noko velferdssystem, utover at fattige kunne få ete av matoffer frå dei heidenske templa. Men inn i dette samfunnet skapte Jesu ord frå Matteus 25 store endringar.

Den som svoltar, skal du gje mat, sa Jesus. Den som tørstar, skal du gje drikke. Den som er framand, skal du ta imot. Den som er sjuk, skal du vise omsorg. Den som er i fengsel, skal du besøke. Det er framfor alt desse tinga Gud bryr seg om, og gler seg over. Slik er Gud. Det er framfor alt desse tinga Gud kjem til å sjå etter, når du skal gjere rekneskap for livet ditt. Har du vist grunnleggjande nestekjærleik i livet ditt? Har du brydd deg om andre menneske, og særleg dei som manglar status og har det vanskeleg? Eller har du i staden berre levd for deg sjølv? "Det du har gjort imot ein av desse mine minste, det har du gjort imot meg." Det er sterke ord, og som sagt, tok kyrkja i antikken desse orda på alvor, og det medførte eit sterkt endra, og langt meir humant, samfunn.

Sterke ord, og samstundes ikkje enkle ord, altså. For jo, Jesus set fram høge og store ideal, med stort alvor. Men korleis tek ein desse orda eigentleg inn i livet?

Her er nokre problemstillingar: Set at du arbeider fulltid på kontor i kommunen. Du er glad i jobben din, men i jobben gjer du ikkje så mykje konkret for å oppfylle dei oppgåvene som Jesus talar om. Du brukar ikkje mykje tid på å gje mat til svoltne, og besøke folk i fengsel. Så kva skal du gjere? Meiner kanskje Jesus at du skal sei opp jobben din på kommunen, slik at du kan bli fulltids diakon i kyrkja?

Eller set at det beste du veit, er å drive med praktisk arbeid, som tømmerhogst, snekring, mekking av bil. Men du kjenner at du er ikkje så flink til å snakke med folk på tomannshand, og du likar ikkje så godt å lage mat. Går det likevel an for deg å oppfylle Jesu ord om å vise nestekjærleik, på ein lystbetont måte? Går det an å finne ein måte å tene på, som passar godt overeins med dine evner og din personlegdom?

Eller set at du har levd som samvitsfull kristen heile livet ditt, men no merkar du at du er sliten. Du har teke på deg altfor mange oppgåver, og du kjenner konstant dårleg samvit for alt Gud krev av deg. Du kjenner at du treng kvile, om du skal ha eit sunt liv. Men er det ok ta pause frå tenestene dine, som å besøke folk i fengsel, eller å gje mat til svoltne? Aksepterer Gud at eg kan bli sjukemeldt, og ta omsyn til meg sjølv og mitt eige liv?

Eg tek fram nokre slike problemstillingar fordi eg veit at det ikkje er rein matematikk å ta ein tekst som dagens preiketekst inn i livet, og vite korleis ein skal leve den ut i praksis. Sjølv har eg som sagt ofte erfart at det er godt å snakke med modne kristne som eg kjenner, både eldre og yngre, og snakke om bibeltekstar som dette. Og eg har også fått mykje hjelp av å lese gode bøker, det er eit ansvar som leiarar i kyrkjelyden har. Det er ikkje alltid berre sunt å vere heilt åleine med bibelteksten - det trengst også eit fellesskap rundt, som kan hjelpe ein til å leve som kristen på ein sunn måte, med ein god balanse mellom det å ta vare på seg sjølv og det å tene nesten.

Det trur eg, til slutt, er eit vesentleg poeng med denne teksten. Det livet som teksten talar, er meint til å bli levd ut i eit fellesskap. Det er eit poeng som går att mange gonger i Matteusevangeliet. Der to eller tre er samla, der er Jesus nær. Der er tilgjevinga og nåden å få, i bøna, i nattverden, i skriftemålet. Der får vi, i alle fall ideelt sett, fornya rettleiing og kraft til å gjere det som er godt. Der kan dei som er slitne og svake få vere seg sjølve, og få kvile. Dei som er sterke, og kjenner at dei har krefter, dei kan dele. "Den som vil vere størst blant dykk, må bli som ein tenar."

Saturday, November 22, 2014

Personlege refleksjonar om utvikling i bibelsyn

Les på eige ansvar. Eg legg det ut her på bloggen fyrst, og så må de gjerne kome med innspel. Kanskje eg legg det ut på VD også. Det fylgjande er altså eit foredrag eg heldt for prestekollegar. Temaet for foredraget er ei sjølvbiografisk skisse av mi teologiske utvikling, med tanke på skriftsyn og teologi. Foredraget er ingen fagartikkel, men mest eit utgangspunkt for dialog, ei opprissing av eit landskap, og tips for vidare studiar.

Min kristne bakgrunn
Eg startar med min oppvekst, som var i ein god og trygg kristen heim, med kontaktar i kyrkje og bedehus. Eg vaks opp med sundagsskule og barneklubb. Men som ungdom kom eg særleg med i mykje kristeleg arbeid - KRIK, Laget, leirar og anna. Eg har mest berre gode minne frå dette, og kan ikkje kome på noko direkte usunt i kristendomsforma der. Det var ein grunnleggjande konservativ kristendom med raushet og utfalding.

Eg gjekk så vidare til Kvitsund Gymnas, ein god og rikhaldig vidaregåande skule, med mykje liv og fellesskap og utfalding og læring. Her vart imidlertid kristendomen sterkt intensivert. Eg gjekk på møte to gonger i veka, og vart naturleg nok prega av dette. Og eg vart prega av kristendomsundervisninga der, og byrja å lese anbefalte bøker - særleg bøker av Carl Fredrik Wisløff, samt mykje i magasinet Fast Grunn, der eg for øvrig seinare skulle vere med i redaksjonen. På denne tida byrja eg også å lese ganske mykje i Bibelen; eg gjekk alltid rundt med eit testamente i lomma, som eg stadig plukka fram for å lese.

Eg var ganske aktiv, med skulearbeid, fotball, musikk og anna på denne tida. Mitt indre liv var imidlertid mykje prega av angst, skam og skuldkjensle. Dette hadde mykje å gjere med det generelle ungdomsstadiet eg var inne i. I ungdomstida er mykje uklart og i ubalanse, og eg er ein særleg tenkande og sensitiv person. Andre har ikkje vorte prega like sterkt som meg, av teologien og kristendomen som eg møtte. For øvrig er det naturleg at mange vanskar blir betre "av seg sjølv" etter som ein blir eldre. Og på same tid var mine indre vanskar altså heilt klart forsterka og fasthalde, av kristen tru og tenking som eg møtte.

Før eg går vidare, er dette noko eg har lyst til å reflektere kort over. Det er naturleg for eit menneske å vekse - å få meir kunnskap, meir erfaring, meir innsikt. Å bli tryggjare på seg sjølv, få meir sjølvtillit, få meir ansvar. Men må ikkje vår kristendomsform kunne akkomodere og leggje til rette for og jamvel legitimere slik utvikling? (For meir om dette temaet, sjå James Fowlers Stages of faith, eller Gerhard Hughes, SJ, God of surprises).

Dette er ei problemstilling som kan utvidast også til andre personlege føresetnader; kjønn, nasjonalitet, sosio-økonomisk bakgrunn etc. Korleis kan den kristne trua ha rom for ulike typar av menneske, på ulike stader i livet? Ei bok som har være særleg til hjelp for meg i å analysere samanhengen mellom psykologi og fundamentalistisk kristendom, er Marlene Winells "Leaving the fold," med vidare referansar.

Eg tek opp dette, fordi det bibelsynet vi lærte av sentrale lærarar på Kvitsund, og av Wisløff, var grunnleggjande fundamentalistisk, og hadde veldig lite rom for denne typen refleksjonar. For så vidt var bibelsynet i stor grad i kontinuitet med Luthers bibelsyn: Skrifta er fullstendig ufeilbar, ho er inspirert ned til minste ord og vending, ho er heilt koherent og utan motseiingar, ho talar grunnleggjande sett om Kristus, ho er gjeve til kyrkjelyden for oppbyggjing og rettleiing. Det som gjorde skriftsynet særleg fundamentalistisk, var fyrst og fremst den særleg polemiske forma dette skriftsynet fekk, med snever teologi som ein konsekvens.

Her var ikkje rom for kritiske innvendingar imot Skrifta, og i liten grad imot dei gjevne tolkningane av Skrifta. Særskilt mykje vekt var lagt på polemiske spørsmål knytt til seksualetikk og tenestedeling, samt motstand mot moderne teologi, moderne bibelforskning og katolsk kristendom. Og det var ikkje mykje refleksjon rundt moderne naturvitskap, moderne teologi og filosofi. Igjen - desse tinga har betra seg ein mykje i desse miljøa sidan; i alle fall ser vi no også at miljø innanfor NLM drøftar naturvitskap og filosofi. 

Og Kvitsund gymnas har ein meir open og variert profil no enn for berre ti år sidan. Eg har mange gode ord å seie om skulen, og anbefaler veldig gjerne ungdom å gå der. Det er viktig å understreke at mitt perspektiv også er særleg prega av at eg var intellektuelt interessert, og gjekk særleg djupt inn i den teologien som vart tilbode, d. e. NLMs teologi. Andre medelevar som ikkje hadde like stor interesse for teologien, gjekk ikkje så djupt inn i den, og trong heller ikkje å gå på møtene der. Det var også heilt kurant for elevar å ha eigne meiningar, og å seie kva dei meinte. Slik er det i endå større grad i dag, trur eg. Det eg drøftar her, er altså ikkje så mykje sjølve skulemiljøet, som var grunnleggjande veldig godt og positivt, men i staden den teologien og kristendomen som låg til grunn den gongen, og som framleis står sterkt i mykje norsk kyrkjeliv. 

Altså attende til NLM. Ein stor del av problemet her, er også at NLM er ein lekmannsorganisasjon, utan mykje akademisk tyngd, tradisjonelt sett. Men dette understrekar mest utfordringa: At ungdom som veks opp i slike samanhengar må kunne setjast i kontakt med seriøse akademiske tradisjonar, ikkje framandgjerast frå dei. Poenget er i alle fall skriftsynet og kristendomsforma i min ungdoms kristendom sette fram veldig sterke og systematiske ideal, som eg seinare skulle erkjenne at var veldig problematiske, både i ljos av personleg erfaring og i ljos av seriøs forskning.

Sjølv gjekk eg vidare til Fjellhaug misjonsskule i Oslo for å studere teologi. Der var eg i to år, før eg gjekk vidare på MF. Men under heile studietida mi hadde eg mitt sosiale og kyrkjelege fellesskap i NLM-krinsar. (Og her har eg opplevd mykje godt, og har fått mange gode vener!) Ved Fjellhaug las eg mykje i Luther, Olav Valen-Sendstad, bibelkommentarar og anna. I det heile bruka eg mykje tid på å meistre paradigmet eg var ein del av. For meg representerte studia eit søk etter ein slags indre ro og balanse. Samstundes låg det ein djup intellektuell nysgjerrighet bak mine studiar. Eg fekk etter kvart eit mål om at eg ville få oversyn over heile det akademiske landskapet som ville vere grunnleggjande relevant for trua mi, og då særleg dei ulike teologiske fagdisiplinane. I det fylgjande vil eg nemne ein del milepælar i desse studiane.

Korleis N. T. Wright påverka mi skriftforståing
Etter at eg var ferdig med teologistudiet, gjorde eg meg kjent med den britiske professoren NT Wright. Wright har vore særleg oppteken av å lese Jesus og Paulus i ljos av deira jødiske bakgrunn, i tråd med trenden i NT-lauget frå 60-talet og framover. Wright viser korleis den historiske Jesus forståast best på bakgrunn av den komplekse situasjonen, tradisjonen og konteksten han var ein del av, i Israel på 30-talet. Dette gjev åpenbart eit ganske anna, og meir realistisk, Jesus-bilete enn det mykje vestleg kristendom har halde seg med. Wright gav meg såleis ein veldig viktig introduksjon til den moderne forskningssituasjonen, som på mange måtar har revolusjonert vår forståing av den historiske Jesus. Eg anbefaler sterkt å lese Wright som guide for den historiske Jesus, dvs. hans "Jesus and the victory of god".

Wright påverka også veldig sterkt mi lesing av Paulus. Eg hadde arbeidd grundig med Paulus før, men Wright tok det heile til eit ganske nytt nivå. Ein kunne sagt veldig mykje om Wrights Paulus-tolkningar. Her vil eg mest peike på at Wrights lesingar gjer Paulus langt meir økumenisk. I lutherske samanhengar har det vore vanleg å sjå Paulus som ein forkjempar for luthersk, og jamvel pietistisk, kristendom. Her finn ein "det lovfrie evangeliet", her finn ein vekt på krossen, og på den personlege trua og omvendinga. Men Wright viser at Paulus er langt meir økumenisk, og langt meir variert, i sin teologi.

Til dømes har Wright arbeidd mykje med rettferdiggjeringsforståinga til Paulus, sjå særleg hans "Justification", og hans siste verk om Paulus' teologi. Wright viser at mange typisk lutherske lesingar av romarbrevet gjev eit karikert bilete av det Paulus meiner. Paulus talar til dømes tydeleg om dom etter gjerningar, og han opererer med ein veldig positiv antropologi. Han føreset at den som er rettferdiggjort ved trua åleine, også vil bli forvandla, og sett i stand til å bere frukter som Gud gler seg over, og som vil halde stand i den siste domen.

Kort sagt demonterte Wright mykje av mine kritiske haldningar imot katolsk frelseslære, og hjalp meg til å grunnleggjande akseptere den katolsk-lutherske Felleserklæringa, frå 1999. For øvrig viser Wright også korleis ortodoks frelseslære har djupe røter hjå Paulus. Til dømes finn ein hjå Paulus mange tankar som er knytt til forvandling og guddomeleggjering, og for Paulus er også frelsa noko heilskapleg, noko som gjeld heile mennesket, heile menneskeslekta og heile skaparverket. Det handlar ikkje berre om "Meg og Jesus," så å seie.

Eit anna punkt der Wright har bragt meg nærare økumenisk kristendom, gjeld synet på Skrift og tradisjon. I klassisk evangelikal kristendom er Skrifta tilstrekkeleg kjelde, øvste autoritet, og sannings-garantist, for teologien. Tradisjonen er derimot noko sekundært, noko som kjem etter Skrifta i tid og i autoritet. Derav er det også lite vekt på oldkyrkjeleg tradisjon, til dømes, i den kristendomen som eg vaks opp med. Det var Skrifta, Luther og Rosenius som gjaldt.  

Moderne historisk forskning snur imidlertid dette på hovudet. Her viser ein korleis Bibelens tekstar spring ut av ein kompleks tradisjonsstraum. Til dømes kartlegg Jesus-forskninga den konteksten Jesus og apostlane levde i, og korleis denne uttrykkast i deira forkynning, resonnement, handlingar. Ein vil peike på den jødiske bakgrunnen som Jesus og Paulus hadde vakse opp med, eller hellenistisk omkringliggjande kultur, eller urkyrkja sin forkynning, praksis, spiritualitet, sosiologi etc.

Skrifta er ein liten del av, og eit avgrensa uttrykk for, denne breie tradisjonen. Som mellom anna James Barr understrekar (sjå hans bøker om fundamentalisme, og the Bible in the modern world): Om vi held Skrifta som autoritativ, må vi også tilkjenne tradisjonen - som Skrifta spring ut av - autoritet. For store delar av innhaldet i Skrifta spring ut av tradisjon, og er ikkje "direkte openberra" frå Gud. Og i alle høve krev historiske lesingar av Skrifta at ein les Skrifta i ljos av den nærliggjande tradisjonen.

Eg meiner ikkje her å seie at romersk-katolsk tradisjon er feilfri, eller noko i den duren - det er han ikkje. Men eg meiner at moderne forskning reiser ein del viktige spørsmål knytt til kva som er teologiens fundament. Som eg vil kome attende til, er det neppe lenger mogleg å halde seg til eit enkelt prinsipp om "Skrifta åleine". Dette er særleg noko å tenke på for norsk, konservativ kristendom. For eit veldig godt oversyn over moderne systematisk teologi på katolsk side, sjå Schüssler Fiorenza (red), Systematic Theology, Roman Catholic Perspectives, særleg opningskapittelet.

Kritiske refleksjonar om N. T. Wrights skriftbruk
N. T. Wright er ein topp akademikar, og samstundes har han eit ganske konservativt skriftsyn i botnen. Det er eit sofistikert skriftsyn, som det er vel verdt å lære av, og likevel er det veldig konservativt. (Sjå Last Word, eller også hans siste Surprised by scripture, som eg enno ikkje har lese). Wright gjev aldri til kjenne ei kritisk haldning til evangelietekstar; han konkluderer til dømes aldri med at ei hending som vert skildra, er uhistorisk. Samstundes appellerer Wright aldri til autoritet for å grunngje dette. Han seier ikkje "Dette er Guds Ord. Punktum." Han prøvar i staden å bruke historisk metode og historisk resonnering for å grunngje autoriteten og sanninga i bibelteksten. (Sjå New Testament and the people of god).

Historiefaget spelar ei stor rolle hjå Wright, med andre ord. Han søkjer å kartleggje alle historiske data, og forme økonomiske hypotesar som forklarer så mykje som mogleg av dataa. Dette fungerer veldig godt i hans historiske arbeid. Spørsmålet er om historia kan føre oss rett til sanninga. Wright opptrer faktisk ofte slik, som ein god evangelikal. Han tek gjerne sine historiske konklusjonar rett inn i forkynninga, og presenterer dei som sanning. Det Jesus og Paulus seier, framstillast meir eller mindre som sant og rettleiande for oss. Det er særleg her Wrights konservative skriftsyn slår inn.

Men dette fann eg etter kvart ut var ein for enkel metode; Skrifta kan ikkje bere den vekta som ein her legg på ho. Meir konkret oppdaga eg ein del blindfelt hjå Wright. Eitt av dei største blindfelta hans, som han så vidt eg veit aldri ordentleg behandlar, er knytt til historisk forskning på Det gamle testamentet. Mange stader i Det nye testamentet brukast tekstar frå Det gamle testamentet, til dømes Daniels bok. Men mykje moderne forskning har presentert konklusjonar om Daniels bok som står i spenning til det Jesus og apostlane meinte om denne boka. Kva konsekvenser får ei slik erkjenning, for oss i dag? Wright behandlar aldri dette problemet, men forholder seg kun til korleis Jesus og apostlane og deira samtidige, las GT. Utover dette behandlar han GT meir eller mindre narrativt. Men for meg skulle ting bli meir komplekse her.

Kenton Sparks, James Kugel og moderne GT-forskning
Det var ein evangelikal professor, Kenton Sparks, som fyrst gav meg ei god innføring i den moderne forskningssituasjonen på GT. I boka "God's word in human words" viser den høgt kvalifiserte Sparks grundig kva som er grunnkonklusjonane i mainstream forskning på GT. Han passar på å gje ein grundig presentasjon av sjølve grunnane for desse konklusjonane, og han går i dialog med evangelikale motargument. (Denne boka vart for øvrig rimeleg enkelt avvist i siste nummer av Utsyn. Men Sparks' bok er verkeleg midt i blinken for norsk konservativ kristendom, sidan boka byggjer bru frå evangelikal bibelforståing og over til historisk forskning på Det gamle testamentet).

Blant sentrale konklusjonar i GT-faget, som er spenningsfulle for evangelikal kristendom, er korleis skapingsforteljinga høyrer heime hjå antikke skapingsmytar, korleis Noa-forteljinga har bakgrunn i eldre babylonske flodforteljingar, korleis Exodus-forteljinga har mange mytiske og ikkje-historiske trekk, korleis store delar av Moselova har bakgrunn i Hammurabis lover og liknande lovverk frå kulturen rundt, korleis Josvas bok ikkje understøttast av moderne arkeologi. Få av desse konklusjonane godtakast imidlertid av konservative evangelikale, som i den kristendomen eg vaks opp med. Sparks viser at mykje evangelikal forskning på GT må ty til problematiske eller i verste uærlege grep, for å unngå moderne forskningskonklusjonar. (Men her er ting i ferd med å endre seg, sjå til dømes Hays/Ansberry, Evangelical faith and historical criticism, som grunnleggjande stadfester Sparks).

For meg var det eit slags eksistensielt og intellektuelt jordskjelv å lese boka til Sparks. Eg skjøna at dersom Sparks hadde rett, slik han hadde overtydd meg om, så ville dette også få konklusjonar for kristendomsforståinga og livssynet i dag. Tanken om å lage eit slags koherent system ut av Bibelen, der tekstane "går opp," måtte gjevast opp. I tillegg skjøna eg at den moderne bibelforskninga fekk store konsekvenser for epistemologien, dvs. korleis vi kan vite kva som er sant og godt. Også her måtte Bibelen, skjøna eg no, spele ei veldig anna rolle enn det eg hadde lært i min tradisjon. Bibelen kunne ikkje gje klare svar som alltid var til å stole på, verken om historie, natur, Gud eller moral. Svara som vert gjevne, var innvevde både i kulturen og historia, men dei var også eit resultat av komplekse utviklings- og redaksjonsprosessar. Den systematiske bruken av bibelteksten i dag måtte bli langt meir kompleks.

Dette er også Sparks sin eigen konklusjon, som han utdjupar i den hermeneutiske studien "Sacred Word, Broken Word. Biblical Authority and the dark side of Scripture." Også dette tykkjer eg er ei veldig god bok. Kort sagt vil Sparks meine at vi ikkje unngår kritiske lesingar av Bibelen, for sjølve bibeltekstane er vevd inn i den falne naturen. Men basis for slik kritikk, og for den rekonstruktive systematiske teologien, er også her noko som liknar ein meir katolsk teologisk modell. Skaparverket, tradisjonen, Bibelen, økumenisk kyrkje, erfaring og fornuft må sitje ved bordet og vere i dialog om kva som er sunn og sann teologi. Dette tykkjer eg er sunn tenkning, som også samsvarer med grunnhaldninga hjå lutherske teologar som Wolfhart Pannenberg og Robert Jenson. Her tenker eg personleg at til dømes Den norske kyrkja burde vore meir i teologisk dialog med dei store kyrkjesamfunna, og med kyrkjeleg tradisjon.

For øvrig kan eg nemne ei bok til, som også sterkt har vore med på å prege mitt reviderte syn på Det gamle testamentet. Det er boka "How to read the Bible", av den ortodokse jødiske Harvard-professoren James Kugel. Denne boka er veldig grundig og ekstremt informert, og for meg var ho - til liks med ei rekke andre bøker - med på å stadfeste Sparks sine grunnkonklusjonar. Kugel peikar på at reformasjonen ynskte å finne den historiske meininga i Bibelteksten, og å skrelle vekk seinare tradisjonar og tolkningar. Dersom ein fann den opphavlege, historiske meininga, ville ein også finne ut kva den inspirerte forfattaren sa, og dette var Guds Ord, og så hadde ein funne sanninga.

Til dømes: Kjem vi til botnen i den historiske meininga, finn vi Jesajas inspirerte ord, eller Davids inspirerte salmar, eller Guds lover frå Sinai, eller Moses' inspirerte historieskriving av Genesis. Så kan det klare gudsordet fungere som vår guide og rettleiar, som kan leggjast til grunn for kyrkje og teologi i dag. I praksis skal Ordet fungere som domar både i våre einskilde kristne liv, og i den økumeniske kyrkja. Men det er dette moderne bibelforskning har underminert i så sterk grad.

"Den opphavlege meininga" eksisterer ofte ikkje, heller har vi å gjere med fleire lag av meiningar. Tekstar kan ha gått gjennom fleire ulike nytolkingar innad i kanon. Og dei GT-lesingane vi finn i NT, er ofte eit ledd i jødisk tradisjonelle lesingar. Altså finst det fleire ulike meiningar. Og det er ikkje alltid vi bør seie at den opphavlege meininga er autoritativ. For dersom vi grev djupare og djupare i GT reint historisk, ender vi ikkje opp på Guds Ords faste grunn. Vi ender i staden opp med kjeldehypotesar, med babylonske lover og flodforteljingar, med gudsbilete påverka av kanaanittisk kult, med ukjente forfattarar.

Kugel sitt poeng er at Bibelen si meining like mykje er å finne i seinare, antikke tolkningar som i den opphavlege meininga. Bibelen er eit uttrykk for ein tradisjonsprosess i utfalding. Mange vil sjå dette som eit steg i retning av ei meir katolsk, eller Gadamersk/Macintyresk, tradisjonsforståing, og eg er samd i det. (Sjå hhv. Congar, Tradition and traditions; Gadamer, Truth and Method; Macintyre, After Virtue m. fl.)For øvrig har teologar som Pannenberg og Ebeling, påverka av Gadamer, erkjent at ei undersøking av tradisjonen er avgjerande for det teologiske arbeidet. (Sjå kort i O'Collins, Rethinking Fundamental Theology, og Pannenberg, Crisis of Scripture Principle).

Men dette er eit felt der eg ikkje kjenner meg kompetent; eg tenker å arbeide meir med denne tematikken. I alle fall har dette å gjere med at tilgang til sanning ikkje skjer ved uproblematisk henvisning til eit sikkert fundament, i form av bibelteksten, men heller ved å vere i kontinuerleg engasjement og dialog med ein tradisjon. Tradisjonen vil vere levande og dynamisk, og målast ut frå kor stor evne han har til inkorporere og forklare mest moglege data, generere nye hypotesar, og skape einskaplege og koherente bilete av røyndomen. Samstundes er det verdt å nemne at kristen tradisjon vil vere grunnleggjande koherent, men samstundes må tillate adskillig med diskusjon, debatt, variasjonar, kulturelle skilnader etc.

Kugels arbeid peikar også i retning av korleis Bibelen kan fungere som ein "open-ended" tekst i våre liv, der også våre personlege kontekstar kan bidra med meining i teksten. Ein tekst har ikkje éi bestemt, lukka meining. Sjå Thiselton, Hermeneutics for meir om denne erkjenninga i moderne hermeneutikk. For meg samsvarer denne erkjenninga med ignatiansk bibellesing og spiritualitet, som har vore til mykje hjelp for meg. Sjå Gerhard Hughes og James Martin, SJ for meir.

Bibelen og moderne naturvitskap
Eit anna vesentleg ledd i mi reviderte forståing av Det gamle testamentet, var knytt til kreasjonisme og moderne naturvitskap. Korleis skal vi stille oss til akademisk biologi, geologi, astronomi etc.? Dette er svært omstridt i konservative samanhengar, og eg fann ut at eg ville kome til botnen i desse tinga. Kort sagt slukte eg ei god mengd med litteratur, og eg endte opp med å konkludere med at moderne kreasjonisme verkeleg er både dårleg vitskap og dårleg teologi. Dette var ei grunnleggjande endring av mine tidlegare standpunkt. Eg hadde vore prega av Phillip Johnsons Darwin on trial, ei sterkt evolusjonskritisk bok. I tillegg hadde eg vore prega av William Dembski og Michael Behes såkalla "Intelligent Design"-tenkning; denne tenkninga stod også sterkt i NLM, til liks med såkalla ung jord kreasjonisme.

Men ei rekke bøker fekk meg til å snu ganske om på dette punktet, og eg vart overtydd om at evolusjonsutviklinga var eit faktum, at jorda var gamal, at vi som menneske er ein naturleg del av evolusjonsutviklinga. Sentrale bøker som overtydde meg: Ronald Numbers, The Creationists; Daniel Fairbanks, Relics of Eden; Kenneth Miller, Finding Darwin's God; Douglas Futuyama, Science on Trial; Donald Prothero, Evolution - what the fossils say; Mark Isaak, Counter-creationist Handbook; Arthur Strahler, Science and Earth History; Jerry Coyne, Why evolution is true; Francis Collins, Language of God.  For øvrig var eg ikkje på dette tidspunktet så sikker på kva konsekvenser dette kunne få, med tanke på skriftsyn. Dette vart imidlertid veldig klart for meg på eit seinare tidspunkt, då eg las boka "Evolutionary Creation" av Denis Lamoureux. Han hadde doktorgrad i både biologi og teologi, og han kjente både kreasjonisme og moderne evolusjonsbiologi.

I boka viser han korleis Det gamle testamentet uttrykker antikk viten og røyndomsforståing på ei rekke ulike område, til dømes i synet på korleis verda er bygd opp (stundom: Tre etasjar), korleis Gud verkar i verda (stundom: Gjennom naturfenomen), korleis skapinga skjedde (stundom: Alt vart til i eitt slag), korleis menneska vart til (stundom: Mennesket er forma av jorda) etc.  Eg skjøna tydeleg at såkalla "konkordisme", dvs. forsøk på å få til ei slags saumlaus sameining av moderne vitskap med Bibelens påstandar, ikkje kunne lukkast. Her var heller sterke brytningar mellom antikke og moderne oppfatningar, utan dermed å insinuere at dei antikke oppfatningane alltid har feil og at dei moderne alltid har rett. Men det må bli tale om ein kritisk interaksjon mellom dei ulike perspektiva, og der vil ikkje Bibelen alltid kome ut som feilfri.

[Ei anna meir teologisk bok her, er Peter Enns' Evolution of Adam. Enns har ein doktorgrad frå Harvard, og er mykje i dialog med evangelikal kristendom bibelsyn og teologi. I denne boka viser han korleis tanken om Adam og Eva som historiske personar verkeleg leggjast fram i Bibelen. Men utover i jødisk-kristen tradisjon skjer det ei stadig utvikling i korleis desse menneska forståast, og kva som er deira relevans for trusfellesskapet.

Det avgjerande poenget er i alle fall er det lite opning for å forstå desse menneska i faktisk-historisk tyding. Ein kunne freiste å seie at Adam og Eva var "dei to fyrste hominidar" eller liknande; det er ein mogleg hypotese. Men ein må då vere klar over at ein talar om noko ganske anna enn den Adam og Eva som Bibelen talar om. Den mest nærliggjande konklusjonen i ljos av både bibelforskning og naturvitskap er kort sagt: Adam og Eva eksisterte aldri, som historiske personar.

Men dermed må også syndefallet og arvesynda nytenkast. "Adams fall", som i fylgje sein-jødisk tradisjon og Paulus vart til fordøming for heile menneskeslekta, kan ikkje lenger takast som ei hending i historia. Og korleis tenker vi då om synd og død, når synda ikkje er eit resultat av Adams fall, og når døden alltid har vore ein del av den evolusjonære prosessen? Enns konkluderer med at evangeliet står seg like godt utan tanken om Adams fall, men dei moderne erkjenningane vil like fullt krevje ein revisjon av vestleg ortodoksi. Her finst for øvrig mange bøker som drøftar desse problema. Sjå Bennett/Peters (eds.) Evolution of evil, Cunningham, Darwin's pious idea, Mahoney, Christianity in evolution etc.]


Ein meir menneskeleg Jesus
Av Wright hadde eg vorte meir eller mindre overtydd om at evangelia er grunnleggjande truverdige som historiske kjelder for den historiske Jesus. Derfrå hoppa Wright ofte ganske enkelt til forkynninga, som om historia gjev tilgang til sanninga, til Guds openberring. Men no kan vi sjå nok eit blindfelt hjå Wright. For Wright hoppar ganske elegant over det som har å gjere med den antikke røyndomsforståinga i GT.

Til dømes: Han seier konsistent at "himmel" i Bibelen siktar til ein ikkje-jordisk dimensjon som ligg heilt nær inntil vår dimensjon, og der Gud er nærverande i si allmakt og sin godleik. Sjå hans Surprised by hope, som elles er ei veldig fin bok. Wrights poeng er ganske sakssvarande for mange tekstar i Bibelen. Men kva med dei mange tekstane der himmelen rett og slett er den fysiske staden over hovuda våre? Kva med dei tekstane der jorda skildrast som ein flat disk, og det over oss finst ein hard kuppel, og der Guds trone er over denne kuppelen, og der Gud etter alt å døme "stig ned" reint fysisk frå sin himmel?

Slike tekstar kjempar ikkje Wright med. Og spørsmålet som eg her vil stille, er: Kan vi rekne med at Jesus hadde ei røyndomsforståing som heilt samsvarer med ei moderne røyndomsforståing? Visste Jesus at universet er uendeleg stort; kjente han til relativitetsteori og evolusjonsteori; kjente han til detaljar i moderne medisin? Mykje tyder på at svaret her er "nei." (Sjå Raymond Brown, Introduction to Christology, David Brown, Divine Humanity, John Macquarrie, Jesus Christ in Modern thought, for meir). Igjen: Eg freistar ikkje her å seie at moderne menneske har alt rett, og at Jesus er utdatert og har alt feil. Poenget er imidlertid, igjen, at forholdet mellom den historisk Jesus og vår notid, er langt meir komplekst enn det min tradisjons kristendom opna opp for.

Og dette problemet blir altså mykje forsterka av moderne GT-forskning, sidan vi her har å gjere med konklusjonar som kan "prøve" Jesu eigne oppfatningar om GT. Jesus var kreativ og nytenkande i mangt, men hans grunnleggjande skriftsyn dela han med sine jødiske samtidige. For meir om nettopp dette, sjå Steve Moyise, Jesus and Scripture; John Wenham, Christ and the Bible; Dale Allison, Constructing Jesus; Kugel/Greer, Early Biblical Interpretation. Mykje ved den jødiske hermeneutikken og skrifttolkinga på denne tida vil vere framand for dei fleste av oss. Men på nokre punkt er det likevel tydeleg samsvar mellom Jesu skriftsyn og moderne fundamentalisme.

For: Jesus såg verkeleg heile Det gamle testamentet som inspirert, ned til minste ord. Det betyr at Skrifta er Guds tale, med sanning og rettleiing og formaning til oss. Men på same tid er Skrifta einskapleg og ufeilbar. Jesus behandlar forteljingane i GT som historisk korrekte, og han synest etter alt å døme å ta skapingstekstane slik dei står. Det vil seie at Adam og Eva vert sett som dei fyrste menneska, og at GT gjev ei truverdig skisse av den historiske verdsutviklinga (sjå Matt 19; 23 m. fl.) Like eins er det Moses som har skrive Mosebøkene, Salomo som har skrive ordtøka, David som har skrive (i alle fall dei fleste) salmane og Jesaja som har skrive Jesajaboka.

For å vende tilbake til Kugel: Alle desse oppfatningane var nok ikkje opphavlege og historiske, men utover i jødisk tradisjon vart dei sett på som sanne, og det var denne forståingshorisonten Jesus arva. Og: Det er altså denne forståingshorisonten moderne menneske ikkje enkelt og greitt kan overta. Reint kristologisk reiser dette ein del grunnleggjande problemstillingar knytt til det klassisk dogmatiske Jesusbiletet. Nikea fastheldt at Jesus var "av same vesen" som Faderen, og Kalkedon fastheldt at Jesus var éin person med to naturar, utan samanblanding. Moderne Jesus-forskning viser imidlertid ein langt meir menneskeleg Jesus enn det oldkyrkja gjerne opererte med. Difor trengst det mykje seriøs gjennomtenking her, av kva type kristologi som impliserast av moderne innsiktar. Forutan bøkene eg nemnte over, sjå til dømes Pannenberg, God and Man; Dale Allison, Historical Christ and the theological Jesus.

Dette problemet forsterkast, i moderne teologi, av kartleggjinga av det apokalyptiske verdsbiletet som Jesus i mangt var prega av. Her vil det vere ulike oppfatningar; eg skal berre leggje fram mi. Kort sagt er problemet her at ein ut frå apokalyptisk tenking forventa at Gud raskt skulle gripe inn for å døme og fornye verda. Det var også dette Jesus forkynte, og det var dette den fyrste kyrkja forventa at ville skje, jamvel innan ein generasjon. Sjå Allisons bøker, Starke, Human Faces of God; The Apocalyptic Jesus, a debate. Problemet var at dette ikkje skjedde, verken på det tidspunktet det var forventa, eller på den måten det var forventa. No er det nok rimeleg å seie at det alltid var ein viss fleksibilitet i forventningane om ein nærståande ende, på Jesu og urkyrkjas tid. Og særleg etter som tida gjekk, kan vi spore ei utvikling i NT, med nytolking av det apokalyptiske løftet om nærståande frelse.

Det er ikkje uvanleg å seie at endetidsspråket i NT ikkje kan takast heilt bokstaveleg, og at det er mykje som er vanskeleg å tolke her. Men eg trur vi må gå lenger enn dette. Eg trur vi også må seie at ein god del av meininga i dette språket er realistisk og bokstaveleg å forstå, men forventningane slo ikkje til.

Eit par konstruktive linjer har Wolfhart Pannenberg og Dale Allison lagt fram. Pannenberg tek utgangspunkt i Jesu oppstode frå dei døde, som han argumenterer grundig for som historisk. Han ser Jesu apokalyptiske endetidsforventningar som eit kulturelt og tidbunde element i hans forkynning. Oppstoda stadfestar imidlertid grunnleggjande at Jesus verkeleg var Guds Son, og oppstoda garanterer samstundes at Guds rike vil kome i sin fylde.

Allison fylgjer Pannenberg i mykje her, men argumenterer også meir religionsfilosofisk: Han tek utgangspunkt i Jesu grunnleggjande gudsbilete, og han vedkjenner trua på Gud, slik forstått. Men nettopp denne trua på ein god Gud fører han til å tru at det også finst håp og rettferd for dei mange som lid vondt og lid urett her og no. For øvrig vil Allison leggje til grunn ein ganske vid og open spiritualitet, og han vil seie at Jesu forkynning om endetida best er å forstå som metaforar, bilete, visjonar, poesi, "imagination", draumar etc., basert på både teologisk tenkning og religiøse erfaringar som han og hans samtidige hadde. Men det er også eit spørsmål her, om korleis ein tenker om openberring og inspirasjon. Vel, det er eit tema for ein annan gong. 


Tuesday, November 18, 2014


Nokre tankar før eg legg meg.

Karmel-instituttet har gått av skaftet. Eller: Dei går offentleg med at dei kontinuerleg har vore av skaftet. Heldigvis seier Dagen-leiaren ifrå. Det er godt. Men her trengst grundig teologisk arbeid, og at bedehusleiarar er ute og seier frå. Arbeid med vald i GT etc. blir med eitt veldig relevant. Både mtp. Karmel og co, men også mtp. Midt-austen og IS. Spennande tider.

I sumar hadde eg ei kjensle av at livet var slutt, på sett og vis. At livet hadde vore fullt av meining, intensitet, føremål, fellesskap. Og også mange vanskelege kjensler, angst etc. Og så var eg 31 år, og fellesskapa vart for ein stor del borte, og min gamle kristendom rakna. Eg vart friare, takk Gud, men mista føremål. Eg fekk verkeleg kjensla av at alt var "spent". At kruttet var brent, på sett og vis, i livssynsressursar, og at no var det ikkje stort meir å leve for, nærast. Eg talar om ei kjensle, ikkje ein "reasoned judgment".

Eg byrja å kjenne på korleis det i det heile teke kunne vere mogleg å oppleve livet som meiningslaust og ikkje verdt å leve, sånn sjølv når ein bur i det rike vesten. Før hadde det vore ein utruleg fjern tanke. Det var ei viktig kjensle som eg tek med meg. Eg kan forstå meir, empatisk. Men livet går framover. Ein tek steg for steg. Ting endrar seg fort. Ein kjem vidare. Vidare med Gud, vidare med andre menneske. Eg fekk hjelp av Rowland, Hughes, Allison, Lia Gård, familie og vener. No ser eg ljosare på ting. Hughes' refleksjonar om pilegrimsvandring i "God of all things" er verkeleg verdt å lytte til! Han seier: Når du ikkje ser kvar vegen går, kan du vandre, fysisk, med eit mål der framme. Og vegen blir til medan du går.

I morgon går turen til Kristiansand. Eg skal ha eit foredrag om Bibelen. Streiftog i mi teologiske utvikling, og mitt syn på Bibelen. Frå fundamentalist til moderne teolog (med fundamentalisme "in my veins"). Ein ven spurte meg om å halde foredraget. Eg: "Uh, ja. Vil du verkeleg dette? Er du sikker? Eg kjem til å vere ærleg. Vil du dette? Er de klare for det?" Etc. Men etter å ha tenkt gjennom ting, har eg vorte meir "fandenivoldsk" - er det feil ord her??? Eller er det rett?? Men de skjønar kva eg meiner. Innside blir utside, og dersom folk seier at dei vil høyre, så seier eg kva eg meiner. Så ser vi kva som skjer.

Allison viser vegen vidare for å finne håp i ei postapokalyptisk verd. (Hoho). Ok, de skjønar vel kva eg meiner. Eller kanskje eg meiner det i fleire meiningar. Eg driv og skriv ein artikkel om dette her, og det er veldig spennande stoff. Det er på mange måtar cutting edge teologi, og det er eksistensielt, og eg likar det. Og eg får fornya tru på teologien. Det må uansett finst svar på ting i tilveret, sidan tilveret er grunnleggjande intelligibelt. Så naturvitskapen er gull, men ein kan gå lenger, like inn i metafysikken og inn til Gud sjølv. Men korleis ting heng saman, er jo ofte veldig komplekst og uvisst for oss. Der kan naturvitskapen og metafysikken berre gje abstraherande perspektiv.




Eg tala med ein person. Vi tala om seksualitet. Eg sa: Ja, seksualitet er ein verkeleg sterk kraft i livet. Han sa: Ikkje ein sterk kraft, men den sterkaste.

Monday, November 17, 2014