Jaja, meir teologi++

Eg bestilte eit par bøker i dag.

Krister Stendahl: Paul among Jews and Gentiles.

Denne boka er naturlegvis veldig kontroversiell i dei samanhengane der eg kjenner meg heime. Så det skal bli spennande lesing. Gler meg særleg til artikkelen "The apostle Paul and the introspective conscience of the West."

Peter Stuhlmacher, Donald Hagner: Revisiting Paul's doctrine of justification: a challenge to the new perspective.

Skal bli spennande å lese Stuhlmacher og sjå i kva grad hans kritikk rammar Wright.


Vel, dette er sekundærlitteratur. Men dersom ein vil ha godt grep om saka er det aller, aller viktigaste å lese Paulus sjølv, og lese hans brev.




Så var eg på kino med bror min og såg Harry Potter. Vel...hm...det var tydeleg ein film som var lagt opp for tenåringar, merka eg. Så den filmen må eg innrømme at ikkje gav meg så mykje. Og for dykk som har sett filmen; vart ikkje de også ganske forundra over Hermines oppførsel? Men eg skal nok sjå den siste (eller var det dei siste?) filmen/filmane. Ein tanke som verkeleg har slått meg når eg har sett på HP, er elles:

Kva er det eigentleg som får magien til å fungere i HP-universet? I antikken var magi mest å forstå som ein "immanent" triksing med grunnstrukturane i røyndomen. Det var altså ikkje fyrst og fremst transcendente åndekrefter som vart involvert i magi, så vidt eg har forstått. Det var heller som ein type naturvitskap. Men slik som tilfellet no ein gong er, så er røyndomen Guds røyndom, og vi kan dermed ikkje manipulere røyndomen slik som vi ynskjer. Men i HP kan ein i sterk grad det, sjølv om ein på same tid er bunden til å bruke tryllestavar og formular. Så...ja...kva type røyndom er det som ligg i botnen her? Eg har ikkje lest bøkene, og kjem nok aldri til å gjere det heller. Men eg tykkjer det er ei interessant problemstilling.



Men denne filmen såg eg:



Requiem for a dream. Av Darren Aronofsky. Eg har tidlegare sett hans The fountain, som...hm...var veldig spesiell, men også fascinerande. Eg kan likevel ikkje seie at han gjorde eit varande inntrykk på meg. Ja, og så The wrestler. Sistnemnte er veldig seriøs og realistisk, og det likar eg godt. Men det er på mange måtar ein mørk film - vel, eg skal ikkje spoile så mykje her. Vel, mitt inntrykk av filmen tok seg opp då eg fekk tenkt litt meir nøye gjennom ikonografien i manus: Randy the Ram er verkeleg ein slags Kristusfigur, og dette går som ein raud tråd gjennom manus. Ironisk nok, så kunne Ram verkeleg trenge å møte Kristus, gjennom andre miskunnsame kristne.




Ja, så var det Requiem. Hm. For ein film. Verkeleg ein interessant film, men også ein film du blir psykisk, og kanskje fysisk, dårleg av å sjå. (Eg kjem neppe til å sjå han på nytt.) Men høg kvalitet, som eg likar det. Det eg ikkje får meg til å like så godt, er Aronofskys hang til å skildre grafisk seksualitet på film. Eg kan forstå at det spelar ei viss rolle i den totale filmforteljinga (og det gjer det!). Men eg spør meg om han ikkje går litt for langt. Like eins har eg ein viss ambivalens til hans oppfatningar om vald på film; han meiner at vald bør skildrast så realistisk som mogleg, slik at valden (etter hans meining) får ein preventiv effekt. Sånn i motsetning til "fantasy"-vald. Eg veit ikkje heilt kva eg skal meine om det.

Uansett: Requiem er interessant film på mange plan, og tematiserer ikkje berre stoff, men fleire typar avhengighet, samt kva som skaper avhengighet, og kva avhengighet kan føre til. Verkeleg ein film som ein kan få mange gode tankar/samtalar av og om. Ein tanke som oppstod i meg då eg såg denne filmen, var ein liknande som då eg såg District 9: Er menneske verkeleg så vonde i røyndomen som dei blir skildra i denne filmen? Kan menneske oppføre seg så lite miskunnsamt mot andre? Hm. Det gjev liksom perspektiv til det kristne håpet (som eg no elles driv og les om i Wrights' Surprised by hope.)

Frå sistnemnte bok skal de få eit sitat, omsett til norsk:

"Då Paulus skreiv sitt store oppstode-kapittel, 1 Kor 15, så avslutta han ikkje med å seie: 'Så la oss feire dette store framtidslivet som vi har i vente'. Han avslutta med å seie: 'Så hald fram med arbeidet dykkar, for de veit at det ikkje vil vere til fånytte i Herren'. Når den endelege oppstoda skjer, som hjørnesteinen i Guds nyskaping, så vil vi få sjå at alt som har blitt gjort i den noverande verda i kraft av Jesu eiga oppstode vil bli feira og inkludert, retteleg omforvandla."


And if you don't wanna be down with me...

23 s e pinse, Fil 1,6-11

Det står skrive i Paulus’ brev til filipparane, i det fyrste kapittelet:

6 Og eg er viss på at han som tok til med si gode gjerning i dykk, skal fullføra henne – heilt til Jesu Kristi dag. 7 Med rette tenkjer eg slik om dykk alle, for eg ber dykk i hjartet. Både når eg er i lenkjer, og når eg forsvarar og stadfester evangeliet, har de alle fellesskap med meg i nåden. 8 Ja, Gud er mitt vitne, eg lengtar etter dykk alle med Kristi Jesu hjartelag. 9 Og dette bed eg om, at kjærleiken dykkar må bli rikare og rikare på dømmekraft og innsikt, 10 så de kan skjøna og avgjera kva som er viktig, og stå reine og ulastelege på Kristi dag, 11 fylte av rettferds frukt som veks fram ved Jesus Kristus, til lov og ære for Gud.



Det norske samfunnet har i løpet av dei siste tiåra gått gjennom ganske gjennomgripande endringar på det livssyns- og verdimessige området. Eitt resultat av desse endringane at det no er rimeleg å seie at vi lever i eit post-kristent, eit etter-kristent, samfunn. Sjølv om store delar av det norske folk framleis byggjer på ruinane av ein einskapleg kristen verdikultur, så er også desse ruinane på veg bort.

Abortlov, kjønnsnøytral ekteskapslov, debatt om aktiv dødshjelp, kronprinsesse Märthas engleskule; alt dette er berre symptom på ein større prosess. Kort sagt: Vi må sjå det i augo; levande kristen tru tapar terreng i Noreg. Kristen tru er ikkje lenger eit majoritetsfenomen, dei har blitt eit minoritetsfenomen.

Mange kristne blir skremt og bedrøva av utviklinga. Ting er ikkje som før, ein må kjempe i motbakke, synest det som. Men før vi let oss overvelde av pessimisme, bør vi ta til oss eit ganske paradoksalt og overraskande faktum: Med kristendomens utvikling i det norske samfunnet i dag nærmar vi oss på fleire måtar den situasjonen dei kristne i Filippi var i, dei som vi høyrer om i dagens preiketekst. Eg skal prøve å forklare dette.

Preiketeksten er henta frå apostelen Paulus sitt brev til filipparane. Den vesle byen Filippi var på denne tida ein del av det store og mektige romarriket som strekte seg ut over store delar av Europa. På denne tida fanst det ikkje kristen tru i Europa, faktisk var Filippi den aller fyrste europeiske byen Paulus hadde forkynt evangeliet om Jesus i. For å bruke eit litt dramatisk bilete: Det er som om du på nattestid ser ut over eit stort og mørkt landskap på Hardangervidda. Og midt der ute på den mørke og vindblåste vidda ser du ei lita hytte der det er ljos og varme. Slik var dei Jesus-truande i Filippi eit lite ljos i eit stort landskap med heidensk avgudsdyrking. Dei kristne i Filippi var i ein minoritetssituasjon, akkurat som oss i Noreg.

Ja, bortsett frå at situasjonen for filipparane var meir ekstrem enn han er for oss. I vår tid kan vi oppleve at regjering og statsmakt stundom er negativt innstilt mot ein del tradisjonelle kristne verdiar. Men den romerske militærmakta som filipparane levde under var ikkje berre ei politisk makt, det var også ei sterkt religiøs makt. Keisaren, den store keisar Nero, kalla seg med namn som “Herre” og “frelsar” for sine borgarar, og han kravde at alle skulle vere lydige mot han og at alle jamvel skulle tilbe han som ein gud.

Her var det ikkje snakk om å velje; alle borgarane måtte underkaste seg. Til gjengjeld ville keisaren, i alle fall i fylgje den vanlege propagandaen, gje sine borgarar fred, framgang og framtidshåp. Keisaren ville ta seg av alle deira behov. Han var jo Herre og gud, så kva kunne ein vente av han? Han kravde all lydnad og tillit.

Vi skjønar at dette måtte vere ein vanskeleg situasjon for dei kristne i Filippi. Og i Filipparbrevet lærer vi mykje om korleis dei takla situasjonen. For å ta eit klart punkt fyrst: Paulus formana alltid dei truande til å vere gode og lovlydige borgarar. Det var det ikkje noko spørsmål om. Dei kristne skulle på ingen måte gjere noko fysisk eller valdeleg opprør.

Men – og det er eit stort men – på same tid tek Paulus eit sterkt oppgjer med den arrogante keisarmakta og dens religiøse krav sine borgarar. Han seier: Kva dreier evangeliet seg om? Kva er det de har kome til tru på, de filipparar? Jo, dette: At Jesus Kristus har døydd på krossen for våre synder, og så stått opp att frå dei døde. Men dermed viste Jesus seg som Herre over dødens makt. Han viste seg som Guds mektige Son. Han viste seg som Herre over heile skaparverket. Han viste seg som den med all makt i himmelen og på jorda.

Kort sagt: Filipparane hadde kome til trua på dette: “Jesus er Herre”. Men denne tilsynelatande enkle trua hadde altså verkeleg store konsekvenser. For keisar Nero kravde absolutt lydnad og tillit, som vi såg. Men Paulus sa: Nei, dette har ikkje Nero krav på. Det er Jesus som er Herren dykkar no, ikkje Nero. Det er han de skuldar all lydnad og tillit. Ja, seier Paulus, ein dag skal keisar Nero og alle andre menneske – uansett kor store og mektige dei er – bøye kne for Jesus, og stå til rette med sitt liv framfor hans domstol.

Og vi høyrde at keisarmakta lova fred, lukke og god framtid til sine borgarar. Keisaren bad sine undersåttar om å tru på han for å få alt ein treng. Men Paulus seier til filipparane: Nei, dette har ikkje Nero makt til å gje dykk. De har ein Herre, Jesus, han som har all makt i himmel og på jord, og som har framtida i si hand. Og alle vi som trur på han er borgarar i hans rike, seier Paulus, og ventar på at han skal kome attende til frelse for oss.

“Jesus er Herre”, ikkje keisar Nero. Det var Paulus’ poeng. Vi som er kristne i Noreg i dag har nok ikkje ei arrogant keisarmakt å stri med, som tvingar sine borgarar til religiøs og politisk lydnad. Nei, men vi har andre makter å stri med, makter som gjerne vil tvinge oss til lydnad og underkasting, og som faktisk held mange menneske nede som slavar i vårt samfunn. Sagt med andre ord: Dette er makter som utfordrar Jesu herredøme i vår tid, slik Nero gjorde det hjå filipparane.

Eg skal ta eit tydeleg døme på slike makter. For er det ikkje slik at vi i TV, bøker, filmar, og blad stadig blir innprenta ein bodskap om at meininga med livet er å oppleve mest mogleg, og nyte mest mogleg? Det kan vere i form av seksualitet og erotikk. Eller i form av mest mogleg overdådig mat og drikke. Eller i form av eksotiske reiser til framande land. Eller i form av jag etter pengar og materiell velstand.

Paulus har i filipparbrevet eit ganske passande uttrykk for denne nytingssjuka. Han seier: Det er å ha magen til gud, å bytte ære med skam, og å ha eit jordleg sinn. Det er å la Guds gode skapargåver – seksualitet, mat, natur, materielle goder – få ei urettmessig rolle som det o’ store som gjev livet retning og mål. Men dermed let ein Guds gode skapargåver utfordre Jesu herredøme.

Men slik er det ikkje med oss som erkjenner og trur på Jesus som Herre, seier Paulus. Vi har fått alle våre synder tilgjevne. Vi er vaska reine i dåpen, ved Jesu forsoningsdød på krossen. Og vi har fått Den heilage Ande, som gjer sitt verk i oss, og som stadig skaper nye frukter. Men dermed har vi fått ei ny retning i livet, eit nytt mål. Livet vårt kan ikkje få lov til å bli eit egoistisk jag etter nyting og opplevingar.

Nei, seier Paulus, vi er i Jesus Kristus og har fått ta imot hans nåde. Så la oss søkje det som er til glede for Gud, og det som er til gagn for nesten vår. Og det er nettopp dette som er hovudpoenget i dagens preiketekst, når Paulus seier:

“...dette bed eg om, at kjærleiken dykkar må bli rikare og rikare på dømmekraft og innsikt, så de kan skjøna og avgjera kva som er viktig, og stå reine og ulastelege på Kristi dag, fylte av rettferds frukt som veks fram ved Jesus Kristus, til lov og ære for Gud.”

Ære vere Faderen og Sonen og Den heilage Ande som var og er vere skal ein sann Gud frå æve og til æve. Amen.


XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Et cetera, et cetera

Sidan eg veit det er ein del lesarar innom (takk for det), så kan eg vel skrive litt meir om kva som skjer i livet mitt.

Eg hadde eigentleg tenkt meg til Oslo denne veka, men vart smitta av forkjøling - immunforsvaret mitt er ikkje så sterkt for tida - så då vart det heller til at eg måtte sove ein del og vere heime i staden. Litt dumt, men ok. Dette halvåret blir litt som livet-på-pause, på sett og vis, så det er ganske viktig for meg å fylle dagane med i alle fall noko meiningsfullt...hm... Prestejobben er det. Kontakten med familien like eins. Og eg får lest litt.

Så...sidan sist har eg sett ein film: "Days of heaven". Eg har pløyd gjennom det mest underhaldningsorienterte/kvalitetsfylte av filmane på det lokale biblioteket, og denne kom nokså langt ned på lista. Men det er verkeleg ein god film, om ein tek i betraktning at målet med denne filmen ikkje fyrst og fremst er å underhalde, men å skape stemningsbilete. Terrence Malick kjente eg godt frå Thin red line, ein film som eg verkeleg likte godt, ikkje minst på grunn av forteljarstemma kombinert med tankefulle stills og scener. Vel, Days of heaven var ein god film, altså, og eg kjente veldig sympati med Bonden. Faktisk skulle eg gjerne snakka med ei kvinne om visse delar av handlinga i den filmen, men det får bli til ein annan gong.

Elles har eg fått Josefus i posten, samt BWIII si skriftsynsbok. Noko av det mest deilige med denne boka var då eg las ho fyrste gongen, snudde om fyrste sida og las sitatet frå Gordon Fee nedanfor. Då tenkte eg: "Puhh, dette lovar godt: Her har vi ein som (a.) står for eit konservativt skriftsyn, men (b.) som samstundes har tenkt godt, nøye og ansvarleg gjennom kva dette i praksis får for konsekvenser i eksegesen." Diverre er punkt b. nokså overfladisk behandla i ein del konservative skriftsynsframstillingar, ikkje minst fordi dei som ofte står bak framstillingane ikkje sjølve er eksegetar. Men BWIII har jobba seriøst med eksegese, og veit difor kvar skoen trykker.

"It is the doctrine of inspiration, that God inspired not only the people who spoke but also the words they spoke, that distinguishes the evangelical view of Scripture, and also forces us to wrestle with issues of hermeneutics. Inspiration indeed maintains that God indeed "spoke these words and said..."

But it does not maintain that he dictated these words. To the contrary it recognizes, indeed argues, that these words are also the words of people in history...None of the words was spoken in a vacuum...Rather they were all addressed to, and conditioned by, the specific historical context in which they were spoken...

The issue is whether one is wont to begin with a theological a priori and conform historical questions to that a priori (= telling the exegetes what God could or could not have done before one looks at the data), or whether one starts with the historical investigation and expresses one's theological constructs in light of that investigation (=telling the theologian what God in light of historical probabilities seems to have done.)"

Ja, og amen, seier berre eg. Så har eg lest eit godt stykke vidare i Wrights NTPG om jødedom i perioden 500 BC- 200 AD. Wright er svært oppteken av (og dette har nettopp affinitet med Fees sitat ovanfor) at dersom ein vil forstå ein bibeltekst rett, må ein verkeleg la seg senke ned i samtida då teksten vart skrive. Det er i alle høve veldig interessant; og det viser seg at Israel i denne tidsperioden var ein god del meir ustabilt både politisk/religiøs/sosialt/økonomisk/kulturelt enn eg trudde. Og viktigare: Desse kategoriane er ikkje vanntette skott, dei heng saman. Masse her som er heilt direkte relevant til korleis vi forstår både Jesus og Paulus, men det skal eg ikkje gå noko inn på her.

Uansett er eit viktig poeng dette: Ikkje før vi har sett oss godt inn i den historiske samtida som skriftene vart skrive i, vil vi lære oss å stille dei rette spørsmåla til teksten, d. e. dei spørsmåla som forfattaren sjølv mest sannsynleg var oppteken av. Og fyrst då vil vi få dei rette svara. Jaja. Utruleg viktig, dette.

Elles: I det siste har eg tygd ein del på fylgjande problemstilling: Er den rettferdiggjerande domsakten over dei som trur på Jesus ein del av det å bli ein kristen, eller er det ein domsakt som skjer etter at personen er blitt ein kristen? Det kan verke som ei flisespikkande problemstilling, men eg har forstått såpass at det svaret ein gjev vil ha ganske store konsekvenser både for den grunnleggjande evangelieforståinga og for spørsmålet om økumenikk. Hm. Vel, det er ei tricky problemstilling, og eg tør ikkje innta noko klar stilling her enno.

Elles, i mitt personlege sjølv-psyko-terapeutiske prosjekt er det ei problemstilling eg har tenkt mykje på i det siste: Kvifor har eg eit perfeksjonistdrag i min personlegdom? Er det arv eller miljø, liksom? Det kan vere kult å vere perfeksjonist; ein gjer det bra på skulen og har ein indre garanti for at arbeid/oppgåver som ein gjer, blir gjort med kvalitet. Og tja, ein får eit pent og pynteleg liv. Samstundes kan det bli ei tvangstrøye og ein skikkeleg brems: Ein unngår å ta valg, gjere ting ein burde, utfordre grenser, opne perspektiv etc. fordi ein fryktar å ikkje oppnå beste resultat, og fordi ein fryktar skammen ved eit (av ein sjølv, ikkje dei andre, oppfatta) nederlag.

Vel, det er i alle fall noko eg medvite kan utfordre i mine tanke- og handlingsmønster, det er klart. Men då må ein fyrst identifisere kva tankar det er som faktisk er drivkrafta her. Hm. Og det prøvar eg å finne ut. Ein annan sak som eg også tykkjer er interessant å tenke over, er korleis...vel...ingen er ein objektiv tolkar av Bibelen og kristendomen, ikkje sant. Alle har sine subjektive tilsnitt, fargingar, blikk. Og eg tenker over korleis det er visse sider ved forkynning og kristendomsforståing, ikkje minst dei som har med "lova" å gjere, som har blitt "magnetisk tiltrekt" av min personlegdom, og slik fungert sjølvforsterkande.

(Det er også ein viktig grunn til at eg generelt har studert teologi, og til at eg no meir spesifikt studerer NT; mitt personlege liv er vevd så tett inn i desse skriftene at dei erkjenningane eg kjem fram til får reelle konsekvenser i mitt liv - i ei eller anna form. Så eit opprydningsarbeid må til - teologisk og psykologisk, på sett og vis.)

Det er eigentleg veldig interessant å tenke på det, og eg er heilt sikker på at det fungerer på same måten også for andre folk: Med eins eigen personlegdom veljer ein - ofte umedvite - ut det i Bibel/krd. som har størst appell eller tiltrekningskraft for ein sjølv. (D. e. "ein sjølv", som nok i langt sterkare grad enn dei fleste av oss tenker på er eit produkt av kulturen rundt ein). Ein kan naturlegvis ikkje unngå dette heilt, men ein kan gjere den subjektive biten mindre og mindre, så å seie, ved å gå inn i ein hermeneutisk sirkel. I klartekst: Ved å lese Bibelen og høyre god (og gjerne variert!) forkynning.

Det er faktisk ganske sunt for den tenkande kristne å høyre forkynning frå ulike konfesjonelle samanhengar, nettopp for å setje fart i sirkelen. Er det noko eg har forstått ganske klart i løpet av dei siste månadene, er det korleis ein ikkje kan unngå å bli farga av sin tradisjon og sine omgjevnader i si bibellesing, men at det er vanskeleg å innsjå dette før ein verkeleg får sett seg inn i alternative seriøse bibellesingar.

Men uansett, attende til poenget: Noko av det eg må lære meg, er at i ein gjeve situasjon med 1000 forskjellige handlingsmoglegheiter, så er ofte det nest-beste i praksis like bra som det beste, og dersom ikkje, så er det sannsynlegvis uansett ingen som bryr seg. Og viktigare: At det skulle finnast eitt avgrensa handlingsalternativ som kan omtalast som "det beste" er i alle høve som regel ein stor illusjon.

Omtrent utelukkande på grunn av den kule musikken.

I går la eg meg 23, og var veldig trøytt. Eg stod ikkje opp før 14. Det er veldig ulikt meg; eg søv vanlegvis aldri meir enn maks 10-11 timar. Men sånn er det når ein går på medisinar. Heldigvis hadde eg fri, så då var det i grunn litt deilig å sove også. Og det skjer nesten ingen ting på Dalen av interesse for meg uansett :P I kveld var eg så på besøk hjå ein gamal ven, Geir. Geir og eg var bestevener på barneskulen. Vi fann på masse forskjellig og var mykje i lag; det var fotball, leik med sand og vatn, sykling, film, aking, bading, nintendo etc. Dagane som barn er så fulle av energi og opplevingar.

Her kjem ei historie om noko Geir og eg gjorde ein gong :P Hehe. Ok, vi var ikkje gamle karane då, vi var vel kanskje 8-9 eller noko. I alle fall var vi glade i godteri som alle andre born. Og då kunne ein gjere det meste for å få tak i nokre småpengar så ein kunne kjøpe bugg eller kjærleik på pinne. Ikkje alle metodane var like bra, men vi var små og uvørne og hadde ikkje heilt utvikla det moralske kompasset vårt enno. Det er noko vakkert ved det også, sjølv om det er sunt å lære seg forskjellen på rett og gale.

Til dømes visste dei fleste småborna i Vrådal at dersom ein ville ha nokre kroner, så kunne ein gå til den einaste telefonkiosken, den raude nede ved båtbrygga. Dersom ein slo litt halvhardt oppe til høgre på denne, så datt det av og til ut nokre kroner. (Telefonkiosken var også fin å bruke til "tulleringing", til 800-nr. Ein gong fekk vi trussel frå personen i den andre enden - ein eller annan informasjonssentral eller noko - om at han visste kvar vi var. Då diskuterte vi, lettare bekymra: "Hm...kan det stemme, veit han verkeleg kvar vi er...?")

Ein annan strategi kunne vere å leite etter tomflasker. Det gjorde vi veldig ofte. Ved bryggene var det ofte ølflasker ein kunne leite etter, på botnen av vatnet. Då var det lett å dykke ned og hente dei opp. Søppelkassene ved butikkane var også gode stader å leite. Det gjorde ingenting om flaskene var tilsøla av iskrem eller sjokolade. Og ikkje minst: Ein kunne setje opp ein liten stol ved den store flaskeinnsamlingscontaineren ved renseanlegget. Oppi der var det flest vinflasker, men med litt hell fann ein også nokre ølflasker som kunne pantast. Då var det berre å stikke armen gooodt nedi holet og fiske ut flaska.

Hehe, så ein dag Geir og eg leika i lag, så ville vi ha godteri, men vi mangla pengar. Det var då vi fekk den ljose ideen at vi skulle gå og samle inn pengar til Redd Barna. Då kunne vi jo tene pengar lett. Så det gjorde vi, sjølv om eg nok var klar over det moralsk betenkelege i dette. Vi gjekk til det næraste huset, ringa på, og sa at vi var frå Redd Barna og samla inn pengar. Hehe, utruleg kor naiv ein kan vere som barn. Vel, ho dama som kom ut ville diverre ikkje gje oss pengar, men kanskje vi ville bli med inn og ha ein ispinne i staden? Joda, det var ikkje oss imot. Så vi fekk is, og så sa vi pent ha det bra.

Uansett, etter dette eine besøket fann vi ut at dette ikkje var noko særleg å gjere. Vi fekk nok litt dårleg kjensle i magen av å drive på slik. Så vi lot det vere med det, og så fann vi på noko anna i staden. Då vi kom på skulen dagen etter, vart vi trekt til side av den myndige, men godhjarta lærerinna Else. Ho hadde blitt kontakta av den snille dama som gav oss is. Og då fekk vi høyre det: "De får ikkje lov til å gjere dette!" Og det ordet tok vi slukøra til hjarta. Ungar er jo stort sett lette å forme, og opne for rettleiing, ros og kritikk.

Velvel, det var ei av mange historier frå min barndom. Men i kveld besøkte eg altså Geir att. Må ha vore kanskje 12 år sidan vi traff kvarandre sist. Geir går på ein slags natur- og landbruksskule i Fyresdal, og er snart ferdig utdanna agronom. Så eg fekk omvisning på skulen. Der var det sauer, skikkelege sauer med horn, og til og med ein bukk. Så gjekk vi vidare til kyrne, svære kyr. Ei av dei skulle snart kalve også. Det var fascinerande å sjå kor store mengder tiss ei ku kan tisse, altså :P Så gjekk vi ned og såg på grisane. Dei var veldig selskapssjuke og livlege. Alt i alt ei artig oppleving, tykkjer eg, å sjå desse dyra.

Samstundes var det slåande interessant å sjå kor ulik livsstil kameraten min og eg på mange måtar har fått. Kameraten min har blitt flink til mykje ulikt praktisk arbeid: Foring av dyr, slakting, foredling av saueskinn, traktorkøyring, onnearbeid, gjerdesnekring, låvesnekring, mjølking av kyr, mekking av bil etc. Dei fleste av dei arbeidsoppgåvene er eg ganske fjernt frå, sjølv om eg nok kunne lært meg dei dersom eg måtte. Og i natt skulle Geir opp på fjellet og bygge gapahuk, og så overnatte ute. Og det skulle han gjere heile den komande veka. Ganske imponerande, tykkjer eg. Eg er glad vi er ulike, slik at nokon kan ta meir praktisk arbeid og andre meir teoretisk.


This is the day to celebrate reunion of friends.

Blablabla...

"God kveld, dette er dagens nyhende om Hallvard: Det er lite nytt å melde."

Så eg har fri i dag og i morgon, og det er litt deilig, tykkjer eg. Eg har lest Fil 1-2 på gresk i dag. Og det har verkeleg vore ei tankevekkande oppleving. Det er ganske spennande å lese NT på gresk, ikkje minst fordi ein då ser korleis Paulus brukar dei same orda på ulike stader innanfor det same kapittelet, og då vert verkeleg perspektiv opna opp. Desse perspektiva går ein fort glipp av når ein les ei omsetjing.

Uansett: Det som slo meg ved lesinga av Fil 1-2 i dag, er korleis desse kapitla passar veldig godt i lag med Rom 2. (Dette kjem naturlegvis endå tydelegare fram i kap. 3, når Paulus talar om det å vere fullkomen etc.) Paulus talar verkeleg veldig tydeleg - eg tør seie langt tydelegare enn eg nokon gong har høyrt forkynt på dei kristne møta eg nokon sinne har vore på - om kristen vekst og andelege frukter. Det er verkeleg interessant å tenke på. Det er også veldig interessant å sjå at han brukar ordet amemptoi ("lytelaus") i 2,15, det same ordet som han brukar i 3,6 om si fortid som farisear. Vel, den veldig interessante drøftinga av 3,6 og korleis ein evt. skal sjå dette i samanheng med vers som Rom 3,9-20 får vente til ein annan gong.

Uansett: Paulus la sterk vekt på formaningar og vekst i det kristne livet, og det skulle verkeleg vore eit spennande eksperiment om vi tok i bruk Paulus' terminologi på dette punktet i vår forkynning (eg ser eigentleg ikkje nokon avgjerande grunn til at vi ikkje bør gjere det). Terminologien måtte sjølvsagt blitt utlagt og forklart. Men likevel. Det skulle vore interessant.

For det andre: Korleis Paulus brukar romarrike-terminologi i v. 27-30: Kristne skal føre eit offentleg liv som er Kristi evangelium verdig, og vise einskap. Og dette er som å stå fast på post som soldatar, i ein sigrande hær som ikkje vert skremt av motstandarane. Paulus romarrike-terminologi kjem elles godt til uttrykk fleire andre stader i Fil, ikkje minst 3,20-21. Poenget er at evangeliet i sitt vesen er djupt politisk; det dreier seg om at Jesus er Herre, og om at Cæsar (eller nokon annan politikar eller maktperson) ikkje er det. Og dette får altså mange konsekvenser, som Paulus til dels utmyntar.

Merk også at Paulus seier: Det at kristne viser einskap er eit teikn for dei som ikkje trur. (1,27-28, jfr. 2,2). Denne tankegangen finn vi att mange stader hjå Paulus: Kristne må ikkje skape parti, strid, splittingar, grupperingar. (Med mindre det er strengt nødvendig å markere skilje, jfr. t. d. 1 Kor 5 eller Gal 1,7-9). Og det er eit poeng som spring heilt organisk ut av rettferdiggjeringa: Det som sameinar Abrahams ætt er ikkje etnisitet, Moselov, omskjering, kjønn, kultur etc. etc. Men det er eine og åleine trua på evangeliet. Og kristne har faktisk ei plikt til å leve ut denne einskapen som kristne har på basis av å vere rettferdiggjort av trua. (Dette er veldig sentralt hjå Paulus, jfr. Gal, 1 Kor 1, Ef 2, Rom 14 m. fl.)

Spørsmålet om kva som faktisk kvalifiserer som "eit anna evangelium" er her veldig interessant og viktig. Men der vil eg ikkje heilt enno ta noko tydeleg standpunkt, i alle fall ikkje her på bloggen. Det har mykje å gjere med korleis ein forstår Galatarbrevet som heilskap, og det brevet må eg jobbe meir seriøst med. (Eg har som nemnt nedanfor bestilt Richard Hays' kommentar, og er det nokon som har peiling på Gal, bør det vere han :D ).

Uansett. Eg ville berre vise til denne artikkelen, som eg fann veldig, veldig interessant. Her er ein debatt og samtale mellom to gigantar som eg har veldig sans for, nemleg Wright og Dunn. Sjå særleg den djupt interessante (og ganske konsekvensfylte) ordvekslinga om eksiltankegangen som nykjel for å forstå Jesu bodskap om Guds rike. Eller når det gjeld Paulus: Dunn og Wrights litt ulike aksentar på spørsmålet om dom etter gjerningar.


"So I've sat and I've watched an ice age thaw...". Dette er ein song som bringar fram mange minne frå alderen 15-17 år. Denne plata gjekk mange rundar i discmanen, ja.

Og denne.

Der Mensch wird am Du zum Ich

Eg reiser frå Oslo, har hatt det bra denne helga. Eg har blitt litt sånn cafe-løve, det er verkeleg ei utvikling i livet mitt. Og eg likar den utviklinga. Så eg har vore med div. bror/vener/veninner på cafe RUST, på Nero, på ei sushisjappe etc.

Tittelen på innlegget er relatert til nettopp dette: Kafebesøk. Det å snakke saman i fred og ro er ein god måte å bli betre kjent med seg sjølv på. Det er også ein prosess, som i mitt tilfelle går seiiigt og tek lang tid. (--> Kven er eg? Kven "passar eg med"? Korleis er mine naturlege reaksjonsmåtar i samspel med andre menneske? Kven kjenner eg meg trygg på, og kvifor? Kva er det eg trivast best med å snakke om, sånn til kvardags; intellektuelle ting eller meir vanlege daglegdagse ting?) Ein prosess er det, men når prosessen fyrst har funne stad, så blir det meir stabilt.

Så no har eg ei utfordring til deg. Ta denne testen. Deretter trykker du på den tredje linken, etter at du er ferdig med testen. Og så fortel du kva type personlegdom du er. Det skal bli interessant. Slike testar skal ein uansett ta med ei klype salt, vi mennesker er meir kompliserte enn det som kan rommast i ein test.

Eg har kjøpt meg Nord og sør, den serien om den amerikanske borgarkrigen, veit de. Trur det skal bli ei god oppleving å sjå den serien att. Eg såg han i ein sumarferie for rundt...10 år sidan, tenker eg. Eller litt meir. Tida går rått fort.

Så har eg kjøpt the Wrestler, av Aronofsky. Ikkje sett enno. Men eg veit det er kvalitet, og gler meg.

Eg var litt i tvil om eg skulle kjøpe 12 angry men. (Eg har meir eller mindre grunngjeve fordomar mot gamle filmar...dei har ein tendens til å vere litt lite underhaldningsorienterte. Prøvde t. d. å sjå Citizen Kane for nokre månader sidan. Orka ikkje å sjå heile.) Så kom eg heim, og sjekka 12... på imdb. 8,9!! Så då skrudde forventningane seg opp. Og det var verkeleg ein tankevekkande og svært interessant og spennande film. Varmt anbefalt, og dette må nesten vere den ultimate filmen å bruke som utgangspunkt for gruppesamtale.

Eg har bestilt nokre nye bøker også, då.
Ein dose Wright: Surprised by hope (må endeleg få litt seriøst på plass dette området i teologien, d. e. den kristne framtidsvona).

Josefus' samla verk. Dette er heilt basic stoff for å forstå bakgrunnen for NT. Og for så vidt for å forstå korleis Wright les evangelia. Vel, eg må ha det nødvendige overskotet for å pløye gjennom Josefus, vi får sjå korleis det går.

Wrights Galatians and Thessalonians for everyone. Små bibelkommentarar.

Wrights "The last word". Dette er Wrights prinsipielle bok om skriftsyn. Eg har lest fort og gæli gjennom ho, men eg tenker å ta ein titt til no. Eg trur det skal bli veldig interessant.

Ben Witherington III si bok om skriftsyn. Denne har eg også lest, relativt nøye. Ei svært god bok som påverka meg i ganske sterk grad. Witherington er konservativ metodist, og ein rå nytestamentler som har skrive ein haug med bøker.

BWIII sin romarbrevskommentar "A socio-rhetorical commentary on Romans". Skal bli spennande å sjå kva han har å seie om "Guds rettferd", samt 2,17 og 4,4-5.


Til slutt.

Nyhende

Det er ei stund sidan eg har skrive på bloggen no, så no er det på tide å slengje ut litt:

- Eg har vore på sjukehuset til ny undersøking. Så eg fekk ein ny medisin, vart kjent med nokre hyggelege pasientar, og fekk lest litt i "What St. Paul Really Said" (Som for øvrig er svært varmt anbefalt, kva forventar du eigentleg :P ) Omtrent ferdig med boka no. Det er veldig mykje mat for tanken i denne boka, altså. Hm...veldig mykje.

Noko av det som verkeleg har sett ein slags støkk i meg, er dette: Paulus utfordra og konfronterte heidenskapet og avgudsdyrkinga i si tid, og han gjorde det heilt ope, på gata, utan å blunke. Og bakgrunnen er dette: Evangelieforkynninga er i sin essens ei forkynning av at Jesus er konge og Herre over heile jorda. Ja, dvs. HEILE jorda. (Her brukar Wright - heilt retteleg! - bakgrunnen i Jes 40-55 som ein svært viktig bakgrunn for å seie kva evangeliet eigentleg dreier seg om). Dermed var evangelieforkynninga eit kall til å underkaste seg Jesu autoritet og herredøme, og dette innebar naturlegvis fyrst og fremst å vende om frå sine synder, tru Jesu nåde, fylgje etter Jesus.

Det som verkeleg fekk meg til å tenke, er imidlertid dette: Wright peikar på at dersom vi skal vere tru mot evangeliet i vår tid, så er må vi også fylgje kallet til å forkynne som Paulus gjorde: Rope ut i det offentlege at Jesus er Herre over heile skaparverket, over pengar, makt, sex, politikk, tidsbruk etc. etc. Det er jo nettopp desse "faktorane" som er avgudar i vår tid, dvs. avgudar som oppsluker menneske og gjev dei retning og livsmål. Men evangeliet dreier seg i sin kjerne om at Jesus er den som skal gje retning og livsmål: "Ved han har eg fått nåde og apostelteneste for å føra menneske av alle folkeslag til lydnad i tru, til ære for hans namn."

- Ja, og elles var eg på besøk hjå mine gode vener Toralf og Lena i Skien. Vi åt vaflar og såg på bonderomantikk. Hehe. Det programmet hadde eg aldri sett før. Men spennande og engasjerande var det.

- Ja, så no er eg i Oslo, og for tida har eg vore litt sjuk og sånn. Ein del feber etc, så eg har måtta sove mykje. Men det går greitt. Kjem ikkje så mykje vidare i min teologiske pilegrimsferd desse dagane. Kjem sterkare attende.

- Var på Quiz og traff mange kjentfolk. Kjempehyggeleg. Og vi kom på tredje plass, i trass av at eg greidde å rote til spørsmålet om når Bach levde.

- Så har eg endeleg fått sett ferdig The Wire. For ein serie. Verkeleg kvalitet, realisme og intelligens der, ja. Serien skildrar verkeleg ein "gritty" realisme, dvs.: Her er det mykje ugudeleg og umenneskeleg oppførsel, både i ord, tankar, haldningar og gjerningar. Men det betyr slett ikkje at serien nødvendigvis anbefaler denne oppførselen: Som oftast tvert om.

Heller er det at serien, ved å setje ei lang rekke viktige politiske og samfunnsmessige spørsmål på dagsordenen, freistar å forklare kvifor folk handlar som dei gjer, og kva som er moglege løysingar for å endre situasjonen. Eg vil ikkje rangere The Wire over Twin Peaks; dei to bevegar seg på ganske ulike plan, på ein måte. Men ja. De skjønar kva eg meiner.

- Vel, det er omtrent det for denne gongen. No må eg sove av meg litt feber. Gå med Gud.


Her er ein song til slutt.

Rom 4

Puh. Dette kapittelet var meir komplisert og vanskeleg enn eg trudde. Og det er enno nokre spørsmål eg føler eg ikkje heilt har funne svar på. Men her kjem mine tankar om kapittelet, mykje med utgangspunkt i N. T. Wright. Som alltid: Les og lær, ta med deg det du ynskjer. Prøv alt, hald fast på det gode.

Innleiing
Vi er kome til det fjerde kapittelet i Romarbrevet. I dette kapittelet kjem Abraham i sentrum. Paulus viser at Abraham vart rekna som rettferdig av Gud fordi han trudde på Guds løfte. Men det er ikkje "rettferdiggjering ved tru" som er hovudtema i kapittelet. Paulus er meir oppteken av kven det er som verkeleg er Abrahams barn, dvs. kven som er rettferdige, kven som er tilgjevne syndarar, kven som har den rette status som innanfor Guds folk.

Er det berre etniske jødar som er kjøtleg i slekt med Abraham, eller er det også heidningar? Rettferdiggjeringa ved tru finn sin organiske plass innanfor denne problemstillinga: Det er dei som har tru - og som dermed er tilgjevne - som blir erklært å vere innanfor Guds folk, ikkje dei kjøtlege etterkomarane til Abraham. Difor kan heller ikkje Torah eller omskjering vere kjenneteiknet på Abrahams barn.

1 Kva skal vi då seia at Abraham oppnådde, han som er stamfar vår?

Denne omsetjinga - som rett nok er veldig vanleg - er det mange gode grunnar til å setje spørsmålsteikn ved. (Det er interessant å tenke på at omsetjinga til dels reflekterer ei meir grunnleggjande oppfatning av kva det er Paulus er mest oppteken av i Rom 4; er det rettferdiggjering ved tru, eller er det forholdet mellom jøde og heidning? Naturlegvis skal ikkje desse spelast ut mot kvarandre. Men hovudtemaet er kapittelet altså det siste.)

Den greske omsetjinga lyder som fylgjer, sånn ganske ord-for-ord: "Kva skal vi då seie å ha funne Abraham vår forfar etter kjøtet?" ("Ti oun eroumen hevrekenai Abraam ton propatera hæmån kata sarka?") Som ein kan sjå, er bibelselskapet si omsetjing eit godt stykke unna den greske teksten. I dei eldste manuskripta til romarbrevsteksten manglar spørsmålsteikn, så vi kan ikkje alltid vite nøyaktig kvar desse eigentleg bør stå. Men når Paulus seier "ti oun eroumen" - "Kva skal vi då seie" - så står dette ofte som eit eige spørsmål, og derpå fylgjer eit "motargument" som Paulus då må gå inn på. Sjå til dømes her:

"Kva skal vi då seie? Skal vi synde, så nåden kan bli endå større? Slett ikkje!" (Rom 6,6)

"Kva skal vi då seie? Er lova synd? Slett ikkje!" (Rom 7,7)

Richard Hays' forslag var då å revidere den vante omsetjinga av Rom 4,1. Då kan ein i staden omsetje slik:

"Kva skal vi då seie? Har vi funne at Abraham er vår forfar etter kjøtet?"

Og det er jo nettopp denne problemstillinga kap. 4 dreier seg om: Er det Abrahams kjøtlege etterkomarar som er innanfor Guds folk? I så fall må heidningar omskjerast og bli proselyttar, slik judaistane i Galatia kravde. Men Paulus' poeng i Gal og Rom 4 er nettopp å argumentere grundig mot ein slik påstand. Abraham er far til alle som trur, og spørsmålet om omskjering og Moselov er irrelevant (4,16-17). Altså: Abraham er nettopp ikkje vår forfar etter kjøtet.

2 Vart Abraham rettferdig for Gud på grunn av gjerningar, då har han noko å vera stolt av. Men det har han ikkje for Gud.

Igjen mistar ein Paulus' flyt i argumentasjonen når ein ikkje har tilgang til gresken. Paulus innleier nemleg v. 2 med "for" (gar), men dette vesle ordet utelet Bibelselskapet av ein eller annan grunn. Men Paulus poeng er då: Dersom Abraham vart rettferdiggjort - d. e. vart erklært å vere tilgjeven/innanfor Guds folk - ved gjerningar, då har han noko å vere stolt av. Og det vesle ordet "for" er ein ganske sterk indikator om at Paulus her seier dette i ljos av argumentasjonen i 3,27-3,28. Også der tala han om det å vere stolt og lovgjerningar.

Der var Paulus' poeng at jøden ikkje kan "vere stolt av" å ha ein særskilt status og posisjon framfor Gud på grunnlag av Torah og omskjering (jfr. 2,17). Nei: Torah-gjerningar er ikkje inngangsbilletten til tilgjeving og til Guds folk. (For ingen klarer å halde Torahen, jfr. 4,15.) Det er det berre trua på Jesus Messias som er. Jfr. overgangen frå 3,28-3,29, som så vidt eg ser rett og slett berre kan gje meining ved å forstå "erga nomou" - "lovgjerningar" - som "gjerningar som Moselova krev."

At Paulus har Torah-gjerningar i tankane blir elles stadfesta av v. 13a. Paulus seier altså: Dersom Abraham vart rettferdiggjort ved Torah-gjerningar, då har han ros. For då er han i ein annan og betre posisjon framfor Gud, sett i forhold til heidningane. For heidningane har ikkje Torahen. Inkluderer denne eventuelle rosen også sjølve lovhaldinga til Abraham? Ja, sannsynlegvis. Jfr. til dømes korleis Paulus sjølv skisserer opp det han hadde å vere stolt av "i kjøtet" før han vart kristen, i Fil 3. Der er "ulasteleg i rettferd etter lova" eitt av punkta. (Men altså berre éi av fleire sider ved den grunnleggjande jødiske identiteten.) Men Paulus held uansett raskt fram med å avvise forslaget om at Abraham har noko å vere stolt av framfor Gud.

3 For kva seier Skrifta? Abraham trudde Gud, og difor rekna Gud han som rettferdig.

Paulus siterer frå 1 Mos 15,6. Abraham trudde Gud. Kva var det, reint spesifikt, Abraham trudde? Jo, han trudde dette Guds løfte: "Sjå opp mot himmelen og tel stjernene, om du kan! Så tallaus skal ætta di verta." Deretter fylgte ein høgtideleg paktsseremoni, der Herren også gjev Abraham eit løfte om Kaanans land. Det er altså dette løftet Paulus er oppteken av å utleggje i Rom 4 (og for så vidt Gal 3-4). Jfr. 4,13-17.

Dette var det altså Abraham trudde, og "det vart rekna han til rettferd", som gresken meir nøyaktig seier. "Å rekne" er ein metafor som har å gjere med rekneskap, bokføring og overføring å gjere. Paulus' poeng er, som vi skal sjå, ganske sannsynleg at Abraham ikkje hadde noko ved seg sjølv som gjorde at han fortente statusen som rettferdig. Han var "ugudeleg". Gud godtok han dermed av berre nåde.

For Abraham trudde på Herrens løfte. Denne trua er ikkje å forstå som ei moralsk gjerning, men heller som den tomme handa som tek imot det Gud gjev i sitt nådige løfte. Og på grunn av dette teiknet hjå Abraham, altså trua, vart han tilgjeven. Men ikkje berre dette: På grunn av trua fekk han også vere med i den gode pakta med Herren, han "hadde det rett" med Gud på grunn av si tru på Guds løfte.

4 Den som gjer eit arbeid, får løn etter forteneste, ikkje av nåde. 5 Annleis er det med den som ikkje har gjerningar, men trur på han som rettferdiggjer den ugudelege. Han blir rekna som rettferdig fordi han trur.

Her innfører Paulus ein ny metafor, denne gongen om arbeid, løn og forteneste. Dette er den einaste staden i heile Romarbrevet Paulus brukar denne metaforen. Korleis fungerer desse versa i samanhengen? Det er mogleg å skissere opp to litt ulike lesingar. Personleg hellar eg meir mot den lesinga eg nemner som nummer to her nedanfor, men eg vil ikkje ta eit veldig sterkt standpunkt.

Den fyrste lesinga føreset at desse versa er ei nærare tolking av det Paulus generelt seier om "gjerningar", "lovgjerningar" og "Torah". Poenget blir då: I 4,4 talar Paulus om forteneste, og dersom dette då implisitt er ein kritikk av jøden i 2,17-29, vel, då er det ein forteneste-tankegang denne jøden også er inne i. Altså blir Paulus' kritikk av jøden ikkje berre at han er stolt av status og posisjon, slik 2,17 antyder. Paulus' kritikk er også at jøden har ei legalistisk haldning, og vil fortene seg rett paktsstatus ved sine gjerningar gjort i lydnad til Torahen.

La meg skyte inn her at det er denne forståinga Bibelselskapet sannsynlegvis går inn for. (Og ein kan saktens undre på om det er gjennomtenkt.) For: I 3,21 brukar Paulus uttrykket "kjåris nomou" (uavhengig av/utan lova"), i 3,28 tala han om "erga nomou" ("lovgjerningar"), i 4,2 talar han om "ex ergån" ("av gjerningar"), og i 4,6 brukar han uttrykket "kjåris ergån" ("uavhengig av/utan lova"). Bibelselskapet omset då 4,4-5 med liknande uttrykk: "Den som har gjerningar...Men den som ikke har det."

Problemet med denne omsetjinga er at Paulus slett ikkje brukar orda "ergån", "gjerningar" i desse versa. Han brukar "ergazomenå", "arbeidande", og dette ordet høyrer til metaforen, og ikkje nødvendigvis til det Paulus har å seie om Torah-gjerningar. Og dermed får vi kanskje eit hint om at det moglegvis finst ein betre måte å lese 4,4-5 på.

Denne andre lesinga, som eg sjølv anser som noko meir sannsynleg, tek utgangspunkt i 4,3. Der seier Paulus at Abraham trudde Guds løfte, og at det vart "rekna han til rettferd." Det er rimeleg å sjå 4,4-5a som ei nærare utleggjing av uttrykket "tilrekne". (Altså i motsetning til å sjå versa som ei utleggjing av alt det Paulus har å seie om "erga nomou".) Her kjem argumenta for denne lesinga:

Paulus hadde brukt ordet "logizomai" om Abrahams rettferdstilrekning. I samtidig jødisk lesing av forteljinga om Abraham, tenkte ein: Abraham vart erklært rettferdig fordi han var trufast med sine Torah-gjerningar, ikkje fordi han berre hadde naken tillit til Guds løfte. (Denne forståinga støttar seg ikkje minst på Gen 26,5. Jfr. 1 Makk 2,52 og Jak 2,23.)

Det er nettopp ei slik forståing Paulus tydeleg avgrensar seg frå i Rom 4, jfr. v. 10 ("...før han vart omskoren") og v. 13 ("Ikkje ved lova...") Meir om dette nedanfor. Paulus ville gjerne gått med på at Abraham vandra med Gud og var lydig i sine gjerningar, jfr. igjen Gen 26,5. Paulus' poeng her er imidlertid at desse gjerningane ikkje hadde noko som helst å gjere med at Abraham vart rekna som rettferdig. For: Rettferdstilrekninga skjedde allereie i utgangspunktet for Abrahams liv med Gud, lenge før han hadde moglegheit til å gjere Torah-gjerningar.

Altså: Paulus konsentrerer seg om Abrahams tilstand i den situasjonen han var då han vart kalla. (At det er dette tidspunktet Paulus er oppteken av, er klart nok ut frå 4,9-11.) Paulus talar då metaforisk om "arbeid" og "løn", og set med dette opp eit prinsipp (som for så vidt alle jødar skjønt ville vore samde om) som fungerer som eit generelt "negativt døme" for korleis det faktisk ikkje var med Abraham då han vart kalla.

For: Før Abraham vart kalla, då han var i Ur i Kaldea, var han ein ugudeleg mann, ein heidning og avgudsdyrkar. Men Gud kalla han likevel, sjølv om Abraham ikkje på nokon måte hadde gjort seg fortent til det. Altså: "Tilrekninga" hadde ikkje med forteneste å gjere, ho hadde utelukkande med tru å gjere. Ved denne lesinga dreier den metaforiske talen i 4,4-5a seg om Abraham, og har til siktemål å avverge nokon tanke om at Abrahams rettferdstilrekning hadde med arbeid/løn å gjere.

Det er mykje meir som er interessant å seie om Paulus' uttrykk at "Gud rettferdiggjer den ugudelege". Ex 23,7 m. fl. gjer det klart at den ugudelege nettopp ikkje skal rettferdiggjerast: "Hald deg borte frå ei rang sak, så du ikkje lèt ein rettferdig og skuldlaus mann missa livet! For eg vil ikkje frikjenna den som gjer vondt." Korleis kan Gud då i denne tida gjere det tvert motsette, og faktisk rettferdiggjere den ugudelege?

Jo, for det fyrste fordi det er dette Abrahamspakta dreier seg om: Guds rettferd dreier seg om at Gud er trufast mot den pakta. Og her var det nettopp eit løfte om at ei utallig stor ætt skulle samlast, og at dette skulle skje av berre nåde, ved tru, liksom ved Abraham sjølv. Men det som får dette til å "fungere i praksis" utan at Gud fornektar seg sjølv, så å seie, er naturlegvis 3,21-26: Forløysinga i Jesus Kristus.

Elles har Paulus tidlegare i Romarbrevet tala om ugudelegheit, nemleg i 1,18. Guds vreide vert openberra over ugudelege menneske. Men her i kap. 4 blir ugudelege menneske tilgjevne og innlemma i Guds folk, og dette blir då eit tydeleg teikn på at Abrahamspakta er Guds plan for å gjenopprette menneske som har falt frå sin Skapar. Abrahamspakta er Guds middel for å "setje ting i rett stand".

6 Slik prisar òg David det mennesket sælt som Gud reknar som rettferdig utan at det har gjerningar:

7 Sæle er dei
som har fått sine brot tilgjevne
og sine synder tildekte.

8 Sælt er det menneske
som Herren ikkje tilreknar synd.

David vart rekna som rettferdig. Og her får vi eit veldig godt innblikk i kva Paulus faktisk meiner med dette uttrykket: Å bli rekna som rettferdig er det same som at Herren ikkje tilreknar synd.

Bibelselskapet si omsetjing av v. 6 ("...utan at det har gjerningar...") er tolkande og kanskje misvisande. Gresken seier berre "kjåris ergån", og det kan tyde "utan å ha gjerningar", men det kan også tyde "uavhengig av gjerningar". Bibelselskapet si omsetjing "utan å ha gjerningar" føreset at verset skal bli forstått på denne måten: David fekk syndsforlating i trass av manglande Torah-halding. (At Paulus framleis talar om Torahen blir stadfesta av v. 13-16.)

Men dermed ser vi det problematiske i Bibelselskapet si omsetjing, og forståing, av "kjåris ergån". For: Kva er det Paulus er oppteken av i Rom 4? Jo, at tilrekning av rettferd - d. e. syndstilgjeving og rett paktsstatus - vert gjeve av berre nåde, og at det ikkje har noko med Torah-halding å gjere. Men meir enn dette: At dermed kan også heidningar få bli med i Guds folk. Jfr. spørsmålet i v. 9: Gjeld saligprisninga berre jødar, eller også heidningar? Og Paulus vil naturlegvis svare: Ho gjeld også heidningane.

Altså: Det er mogleg at Paulus ville vore samd i at David "ikkje hadde gjerningar" (sjølv om eg har mine tvil om det) og at "kjåris ergån" også rommar denne spesifiserande tydinga. Men "kjåris ergån" har nok ei breiare tyding her. For: Paulus' poeng er at rettferdstilrekninga skjer av berre nåde, berre ved "naken" tru. Torah-gjerningar har ingenting med det å gjere. Og nettopp difor er dette relevant for heidningane, dei som ikkje har Torahen, men som då likevel kan bli rettferdiggjort av tru.

9 Dei som her blir prisa sæle, er det berre dei omskorne, eller er det dei uomskorne òg? Vi sa at Abraham vart rekna som rettferdig fordi han trudde. 10 Korleis gjekk det til? Var det før eller etter at han vart omskoren? Det var før han vart omskoren. 11 Og omskjeringa fekk han til eit teikn som skulle stadfesta den rettferda av tru som han hadde før han vart omskoren. Slik skulle han bli far til alle uomskorne som trur, så dei kan reknast som rettferdige. 12 Men han skulle òg bli far til dei omskorne, når dei ikkje berre har omskjeringa, men òg følgjer etter Abraham, far vår, og eig den trua han hadde før han vart omskoren.

Abraham vart ikkje rekna som rettferdig på grunn av Torah-gjerningar. For: Han vart rekna som rettferdig allereie før han vart omskoren (v. 10). Paulus konkluderer dermed på fylgjande måte: Omskjering og Torah-gjerningar er irrelevante med omsyn til tilrekning av rettferda. Og difor kan også heidningar fylgje i Abrahams fotefar, tru som han, og vere hans barn.

Paulus seier at omskjeringa var eit teikn som skulle stadfeste rettferda av tru. Med andre ord: Ein tillit til omskjeringa som ein "etnisk markør" (det er dette Paulus omtalar som å stole på kjøtet, jfr. Fil 3,3-4) representerer eit misbruk av teiknet. Teiknet skulle vitne om rettferda av tru.

Merk elles eit veldig interessant, og sannsynlegvis ganske viktig, punkt: Paulus seier: "Og omskjeringa fekk han til eit teikn som skulle stadfesta den rettferda av tru som han hadde før han vart omskoren." Men kva seier Gen 17,11? Jo, dette: "De skal la førehuda dykkar verta avskoren, og det skal vera teiknet på pakta mellom meg og dykk." Altså: Paulus gjev att formuleringa "teiknet på pakta" med formuleringa "teiknet på rettferda av tru." Altså: Rettferda av tru har å gjere med Abrahamspakten, nærare bestemt det å vere innanfor pakta.

Konkluderande: Abraham er far til Guds folk, men ikkje i kjøtleg forstand. (jfr. v. 1) Då ville han berre vore far for jødane. Nei, Abraham er far også for heidningane. Kvifor? Jo, fordi Abraham fekk rettferda tilrekna av berre nåde, som ein ugudeleg heidning. Og: Dette skjedde før han vart omskoren. Omskjeringa er irrelevant (jfr. 1 Kor 7,19 for denne tankegangen i absolutt klartekst.) Og altså: Dette viser at Abraham er langt meir enn "eit eksempel på rettferda av tru." Nei, han er sjølve fundamentet, for rettferdiggjeringa ved tru dreier seg nettopp om ei oppfylling av Abrahamspakta.

13 For det var ikkje ved lova Abraham eller ætta hans fekk lovnaden om at han skulle bli arving til verda, men ved den rettferda ein får ved tru. 14 Er det dei som held seg til lova, som er arvingar, då er trua utan meining og lovnaden sett ut av kraft. 15 For lova kallar fram vreide, men der det ikkje finst lov, finst det heller ikkje lovbrot.

Paulus innleier med "for", "gar". Og poenget med dette blir: I dei førre versa tala han om omskjeringa. Og dette hadde eigentleg å gjere med Torahen. Liksom omskjeringa er irrelevant for spørsmålet om tilrekning av rettferd, er også den gamaltestamentlege Torahen irrelevant. (Igjen: Det er difor eg meiner ein bør forstå "kjåris nomou" og "kjåris ergån" også på denne måten.)

I 3,29-30 argumenterte Paulus for at Torahens gjerningar ikkje kunne fungere som grunnlag for rettferdiggjeringa og innlemminga i Guds folk. Torahen er nemleg berre gjeve til jødane, men Gud er Gud for både jøde og heidning. Men i desse versa fylgjer Paulus ein litt annan "veg" for nå den same konklusjonen: Dersom Abraham hadde fått lovnaden ved Torahen, så ville trua vore utan meining og lovnaden gjort til inkje, for då ville ingen kunne vore mottakarar av Guds løfte. Kvifor? Jo, fordi alle som er under Torahen er under Guds vreide; ingen jødar klarer å halde lova. (Jfr. det Paulus allereie har sagt i 2,12b og 3,19-20).

Merk elles at Paulus ikkje lenger talar om landløftet (som i Gen 15), han talar om at Abraham fekk løfte om å arve heile verda. Denne tankegangen har gamaltestamentleg bakgrunn: Løfta til Abraham dreide seg også om at "alle nasjonar skulle velsignast i han" (Gen 12,3; 18,18; 22,18). Og i Jes 11,10-14; 42,1; 49,6; 54,3; 65,16; Jer 4,2; Sak 9,10 vert det tala om at Israel er ljos og herskar for nasjonane.

Desse to linjene har så blitt ført saman, t. d. i Sirak, 2 Baruk og Jubilearboka. Utan å gå for mykje inn på det: Paulus fører ein liknande tankegang når han i Rom talar om at dei som er Abrahams born er Israel (jfr. 2,25-29) og at evangeliet skal forkynnast slik at heile verda skal kome til lydnaden i trua (1,5). Dette er i fylgje Paulus den reelle oppfyllinga av Abrahamsløftet om landet.

16 Difor fekk han lovnaden fordi han trudde, så alt skulle vera av nåde. Då kan lovnaden stå fast for heile etterslekta hans, ikkje berre for dei som har lova, men òg for dei som har same tru som Abraham. For han er far for oss alle, 17 som det står skrive: Eg har gjort deg til far for mange folk. Han er vår far i Guds auge; for han trudde Gud, han som gjer dei døde levande og byd at det som ikkje er, skal bli til.

Men lovnaden vart gjeve til Abraham ved tru, og rettferda vart tilrekna av berre nåde. Og her er Paulus' poeng at dette opnar opp døra for at lovnaden kan nå ut til heile ætta, til alle folkeslag, til alle som trur, ikkje berre til dei som har lova (=jødane). Merk difor at desse versa oppsummerer Paulus' argumentasjon så langt i kapittelet. "Abraham er far for oss alle."

"Han er vår far i Guds auge; for han trudde Gud, han som gjer dei døde levande og byd at det som ikkje er, skal bli til." Det er grunn til å spørje om Bibelselskapet si omsetjing er heilt patent her. NRSV omset heller "In the presence of the God in whom he believed". Kanskje skal ein her sjå ein link attende til 4,2b, der det også vart tala om Abrahams ikkje-eksisterande ros "framfor Gud." Kvifor hadde ikkje Abrahams ros? Jo, fordi "han trudde Gud", som altså 17b seier. V. 2b og 17b har dermed i sak det same poenget: Abraham, som vandra for Herrens åsyn, trudde.

Det er elles interessant at Paulus talar om Gud som "han som gjer dei døde levande og byd at det som ikkje er, skal bli til." At Gud gjer dei døde levande er ei typisk jødisk oppfatning; Paulus kjem attende til dette mot slutten av kapittelet når han nemner Jesu oppstode. Men Gud er også den som "kallar det ikkje-eksisterande som om det var eksisterande."

Bibelselskapet omset "byd", men Paulus seier faktisk "kallar" ("kalountos"), og dermed får vi kanskje eit hint om noko Paulus moglegvis meiner "mellom linjene" i 17c. For: "Kall" er det ordet Paulus brukar om menneskers møte med evangeliebodskapen. Ei mogleg lesing av 17c kan då vere at Paulus med "dei døde som blir levande" siktar til etniske jødar, dei som opphavleg har vore mottakarar av Guds ord og paktene. Difor er deira tru på Messias å sjå som ei "gjenoppvekking frå dei døde". Men ikkje slik med heidningane, som har vore heilt utan håp og utan Gud i verda fram til Jesu kome. For dei er då det å kome til trua på Messias å likne med skaping frå inkje.

18 Endå alt håp var ute, heldt Abraham fast på håpet og trudde, og difor vart han far til mange folkeslag, som det var sagt han: Så talrik skal ætta di bli. 19 Han var då nesten hundre år, men han vart ikkje veik i trua når han tenkte på at hans eigen kropp var utan kraft, og at Sara var for gammal til å bli mor.

Frå no av går Paulus vidare til å "analysere" trua som Abraham hadde. Som han understreka i v. 16; dei som er kristne har "Abrahams tru", d. e. den same trua som Abraham hadde. Men korleis var det så Abraham trudde? Kva er essensen i den rette, hugnadlege-for-Gud-måten å tru på?

Jo, Abraham hadde fått eit løfte om å vere far for mange nasjonar (Gen 17,5/Rom 4,17), og om at hans ætt skulle bli så mange som stjernene på himmelen (Gen 15,5/Rom 4,3). Problemet var no at Abraham var hundre år, hans kropp var utan kraft, og Sara var for gamal til å bli mor. Abraham erkjente dette fullt ut, men han heldt fast på håpet, og han vart ikkje veik i trua. Korleis kunne han gjere det? Jo, fordi han visste kven han trudde på, nemleg Gud som er livgjevaren og skaparen. (v. 17b og 24-25).

20 Han var ikkje vantru og tvila ikkje på Guds lovnad, men var sterk i trua og gav Gud ære. 21 For han var overtydd om at det Gud hadde lova, det hadde han òg makt til å gjera.

Paulus held fram med å skildre Abrahams tru. Han tvila ikkje i vantru, men vart styrka i trua, og gav Gud ære. Han visste at Gud heldt sitt ord, og hadde både makt og vilje til å gjere det han hadde sagt at han ville gjere. Her ser vi eit ekko av det Paulus drøfta i 3,1-8; er Guds truskap gjort til inkje? Vil han stå fast ved sine løfte og ved sin plan?

Men meir enn dette ser vi i 4,18-21 ekko av Paulus skildring av menneskeætta under synda, i 1,18-32. Som nemnt ovanfor dreier Abrahamspakta seg om nettopp gjenopprettinga av syndefallet, jfr. at Abraham vart rekna som rettferdig sjølv om han var ugudeleg (Paulus har tala om det å vere ugudeleg også tidlegare i brevet, nemleg nettopp i 1,18).

Og i 4,18-21 florerer det av allusjonar til det Paulus sa i 1,18-27. Nokre av allusjonane er meir tydelege enn andre, kvar og ein får sjå kor overtydande dei fylgjande linkane er. Men Paulus' poeng synest tydeleg nok: Den haldninga Abraham hadde til Gud er den stikk motsette av den dei har som ikkje har høyrt evangeliet, dei som står under syndefallet utan å ha møtt Herrens frelse:

Abraham trudde på Gud, han som er livgjevar og Skapar (4,17b) <---|---> Gud, han som er skapar, vert avvist av menneska (1,20 og 25).

Abrahams kropp var utlevd og utan kraft, men Abraham trudde likevel på Guds løfte om nytt liv <---|---> Menneska hadde gode kroppar, men kroppane vart gjevne over til vanære på grunn av avgudsdyrking (1,24)

Abraham gav ære til Gud (4,20) <---|---> Menneska æra ikkje Gud sjølv om dei kjende Gud (1,24)

Abraham erkjente Guds kraft til å gjere det han hadde lova, og trudde difor på Gud (4,21) <---|---> Menneska erkjente Guds kraft, men nekta å tilbe Gud. (1,20 m. fl.)

Abraham og Sara vart gjeve kraft til å skape eit barn (4,19) <---|---> Menneska vanæra kroppane sine ved å byte ut det naturlege samlivet med eit unaturleg (1,26-27).


Altså: Det som kjenneteiknar Abrahams tru, den trua som også kristne har, er at ho er sentrert om Gud. Ho stolar på Guds løfte, stolar på Guds makt, stolar på Guds vilje til å gjere det han har sagt, stolar på at Gud kan skape og gje liv av daude, stolar på at Gud tilgjev synder sjølv om ein i utgangspunktet er ugudeleg.

Poenget blir vidare: Å ha denne trushaldninga er det det inneber å vere eit sant menneske, slik vi er meint å vere!

22 Difor vart han rekna som rettferdig.

Altså ikkje slik at Abrahams tru var ei fortenestefull gjerning som Abraham gjorde. Nei, Abraham var ugudeleg. Og Paulus har tidlegare understreka at alle menneske - Abraham inkludert - i utgangspunktet er under syndemakta og ute av stand til å gjere det gode. Abrahams tru var eit svar på Guds nåde (4,4 og 16), og dette "svaret" var det Gud sjølv som skapte. (Jfr. seinare i Rom: 10,17).

23 Men det var ikkje berre for hans skuld dette vart skrive om han.

Det som står om Abraham vart ikkje berre skrive for hans skuld; det er den same Gud som talar og handlar både den gongen og no. Dermed har dei som er kristne i dag den same tru Abraham hadde. Det er trua på Skaparen, på livgjevaren.

24 Det gjeld oss òg. Vi skal reknast som rettferdige når vi trur på han som reiste Jesus, vår Herre, opp frå dei døde,

Kristne har trua på livgjevaren, d. e. Gud som reiste opp Jesus, vår Herre, frå dei døde. Merk difor at "trua" hjå Paulus alltid er knytt til eit objekt. For dei kristne er trua knytta til openberringa av Guds rettferd i og gjennom dei historiske hendingane rundt Jesus Kristus (Jfr. 1 Kor 15,1-11). Og her får altså Jesu oppstode ein svært sentral plass, jfr. det vi såg i 1,4: Då Gud reiste opp Jesus frå dei døde, vart det klart at Jesus var Messias, Herre og Guds son.

Dermed ser vi at 4,24-25 konkluderer kapittel 4, og dette kapittelet var ei nærare utleggjing av 3,28-3,30: "Vi reknar at mennesket vert rettferdiggjort ved tru og ikkje ved lovgjerningar...Gud er Gud for heidningar og jødar etc." D. e. - som Paulus no har utlagt i detalj - vi reknar at mennesket får det rett med Gud ved den type gud-sentrerte og nakne tillitstru som Abraham hadde (og i den noverande frelsestida er denne trua retta mot hendingane rundt Jesus Messias), og Torah har ingenting med det å gjere.

25 han som vart overgjeven til døden for våre synder og oppreist for at vi skulle bli rettferdige for Gud.

"Han vart overgjeven til døden for våre synder"; dette er som tidlegare nemnt ein referanse til Jes 53, om Herrens tenar som gjev sitt liv som ein representant for Israels folk. Det er faktiske gode grunnar til å tru at Jes 40-55 ligg under alt det som Paulus til no har sagt. Ikkje berre fordi Paulus stadig alluderer til desse kapitla, men også fordi det i så sterk grad er overlappande tematikk: Openberringa av Guds rettferd, Herren frelser sitt villfarne Israel frå synder og eksil, han viser si makt for dei heidenske nasjonane etc.

Elles er Jesu død for våre feiltrinn nettopp grunnlaget for at jøde og heidning kan kome saman i eitt Guds folk. Israel svikta sitt kall, som vi såg, og Jesus er den Israels representant som gjev grunnlaget for at Herren kan oppfylle sine løfte til Abraham om velsigning til nasjonane, om gjenopprettinga av syndefallet og dets konsekvenser. Vi ser altså at 4,24-25 oppsummerer Paulus' argumentasjon i Romarbrevet fram til no.

Kva meiner så Paulus med at Jesus vart "oppreist for vår rettferdiggjering"? Kanskje skal vi her sjå ein referanse til Jes 53,11: "Og når dei kjenner han, skal han, min rettferdige tenar, gjera dei mange rettferdige; for han har bore deira synder." Altså: Gud reiste opp Jesus for at han skulle kunne gjere oss rettferdige, d. e. tilgje oss og setje oss inn i eit rett forhold til seg sjølv.



Gløymte denne.

Til mine vener seier eg dette:

Her er berre litt oppdatering for dykk som har interesse av det.

- Vi hadde besøk av AK+M og Edmund og Signe. Det var konge, det. Eg vann i Settlers att, og fekk leika mykje med Edmund.

- Oslo frå sundag til måndag. Bandøving, og så henge med kjentfolk. Deretter bar det til Andreas, bror min. Eg såg også Speed for fyrste gong på mange år. Verkeleg ein bra film. Så...ja, i dag var vi ute og åt middag i lag, saman med ei veninne frå Kviteseid. Fellesskap er veldig bra.

- Eg kjøpte The Wire sesong 5 til 249 kr. Dagen etter såg eg i ein annan Platekomp. butikk, der kosta han 199. Velvel. Eg kjøpte også "Runaway train". Det var også ein kvalitetsfilm. Men gjett om eg gler meg til å sjå ses. 5.

- I dag var eg på Blindern, og hadde ein veldig hyggeleg lunsj med Roger++ Etterpå tala eg med ein studieveileder om kva enkeltemne eg kan ta på vårsemesteret. Eg er verkeleg usikker på kva eg skal gjere. Men slik det ser ut no, blir det kanskje 10-20 stp. i eitt eller anna relevant fag. Så litt jobb i Telemark på sida, dvs. at det kanskje blir pendling mellom Oslo og Telemark. Må vere meir i Oslo, i alle fall, der er venene. Vi får sjå kva som skjer.

- Eg har tygd ein god del på Rom 4 og kva Paulus faktisk meiner der. Dette er eit nykjelkapittel i debatten rundt kva Paulus meinte med "lovgjerningar". Spennande, spennande. Eg er også i ferd med å setje meg djupare inn i korleis eg bør tenke om den evt. "imputasjonen" av Kristi rettferd.

- Eg fekk meg endeleg dei nye brillene. Dei er ganske bra estetisk sett. Diverre er dei ikkje heilt topp med omsyn til skarpheit, i og med at det var ein del mnd. sidan sist eg tok synstest. Men pyttpytt. Eg ser langt klarare enn før. Får ta ein ny synstest om ikkje så altfor lenge, tenker eg.

- Så er det ny arbeidsveke.

Denne til slutt.