[Forelesninga er no å lese i fullstendig form her. Referatet nedanfor har likevel også med dei tinga Skarsaune sa, som ikkje stod i manus.]
Her fylgjer ei slags oppsummering av Oskar Skarsaunes avskjedsforelesning på MF. Forelesninga blir sikkert etter kvart å få tak i presis og fullstendig form, men det fylgjande er basert på notater eg tok då eg høyrde ho framført. Tittelen var:
"Kirkens konstantinske fangenskap - ser vi slutten?"
OS innleidde med å seie at han gjerne ville uttrykke noko som var viktig for han, i denne siste forelesninga. Foredraget var imidlertid ikkje heilt "polert", alle resonnementa var ikkje heilt ferdigtygd, på ein måte. Men han sette likevel i gong (og personleg tykte eg ikkje han hadde så mykje grunn til å beklage seg, men OS er ein audmjuk mann.)
OS peika på at dersom vi ville forstå dagens kyrkjelege situasjon, måtte vi forstå korleis denne situasjonen kom til. Konstantin hadde reist på erobringsferd, og i 312 vendte han attende til Roma. Soldatane hans hadde då valt han til keisarkandidat, og Konstantin hadde pretensjonar om å kome til makta. Han fekk sjå eit syn: "Ved dette teiknet skal du sigre!" Dette var eit krossmerke, og han sette krosset på skjolda til soldatane sine.
Han kom til makt og vart keisar, og året etter, i 313, vart eit toleranseedikt sendt ut. No skulle det vere fritt å ha kva religion ein ville, og slik ville ein vinne Gud(ane)s gunst. Men september 324 vart han eineherskar i heile det romerske riket (aust og vest), og frå då av vart det ei dårleg utvikling. Kristendomen vart nemleg gjort til statsreligion. Konst. begunstiga den kristne kyrkja, til dømes til flotte kyrkjebygg, og lovverket favoriserte kristne. Kristne festdagar vart gjort obligatoriske for alle.
Konstantin ville kristne riket. Dermed vart kyrkja gjort eit statsstøttande og -legitimerande vesen. Prosessen vart fullført av Theodotius i 380/391, og dermed vart også andre offerkultar gjort forbode. Alle måtte rette seg etter den kristendomsforma som biskopen i Roma og Alexandria presenterte. Såleis bruka keisaren dei maktmidla han hadde tilgjengeleg - d. e. lovgjeving og straff - for å styrke og konsolidere si eiga makt. Dette var for så vidt noko Paulus hadde sagt i Rom 13, då han tala om "sverdet". Men: Riket over Paulus var ikkje kristent, det var Nero som var keisar den gongen.
Korleis tenkte kyrkja sjølv om den nyvunne konstantinske situasjonen? OS hadde respekt for Augustin, men likte likevel ikkje dei konklusjonane han kom til, nemleg at den kyrkjelege og statlege situasjonen var rett. Luk 14,23 vart brukt som argument: "Naud dei til å kome inn", i tillegg til ein del GT-lege tekstar. Donatistar og andre religionstilhengarar vart tvinga inn i felleskristen tenking. Augustin tenkte seg noko i retning av at dersom folk vart tvinga inn i kristenfolden, så ville evangeliet etter kvar overtyde dei.
Den konstantinske situasjonen heldt fram gjennom middelalderen og vart om mogleg styrka i reformasjonstida, då kyrkja kom under "fyrstens" regjeringsområde. "Cuius regio, eius religio", dvs. at eins konfesjon var knytt til staden ein budde på. Ei lovforskrift kunne såleis seie at herjetokt vert gjort ulovlege, berre unnateke herjetokt som skjer for å spreie kristendomen. I den pietistiske tida på 1700-talet vart det gjort obligatorisk å gå i kyrkja for alle.
OS heldt så fram med å snakke om misjon vs. "kristianisering". I NT høyrer vi om misjon, sjølv om det blir bruka litt andre ord, som "evangelisering, gjere læresveinar, forkynne". Slik misjon veks nedanfrå, ved at folk blir overtydd om bodskapen og får lojalitet til bodskapen.
Men etter Konstantin vart befolkninga "kristianisert". Ved Konst. si maktovertaking var om lag 10% kristne. Kristianiseringa var langt meir effektiv; 100% vart kristne, nesten. Men kristendomsforma vart veldig forskjellig, og dette er noko ein verkeleg ikkje må undervurdere. Lojaliteten vart langt mindre, ein vart langt meir passiv som kyrkjemedlem. Før Konst. var det alltid ein fare for å bli martyr for trua. Etter Konst. fekk ein i staden rike privilegier.
(OS nemnte at han hadde utdjupa dette i ein artikkel i TTK i 2007.)
Eit anna punkt som vart nemnt, var korleis konstantinsk forhold mellom stat og kristendom fort skaper ein ide om ein "nasjonal religion", eller "lokal religion". Dvs. at "vi trur slik, og dei trur slik, og det er ok". Denne haldninga er rikt til stades hjå norske kyrkjemedlemer, til dømes i forholdet til muslimar som kjem til Noreg. Og faktisk kan denne "nasjonal-kristne" tenkinga føre til sterk motstand mot innvandring, heilt inn i kristne rekker.
Og folkekyrkjer er ikkje misjonale. Dei sender ikkje ut misjonærar til andre land. Heller ikkje oppstår folkekyrkjer som resultat av misjon. Misjon kan gjere 20% i eit samfunn til kristne, slik vi kjenner det i til dømes Persia, og slik tilstanden har vore i Irak og Iran til no (inntil amerikanarane kjem og øydelegg...)
Kva skal vi så tenke om den konstantinske situasjonen Den norske kyrkja er i i dag? Ei vurdering kan ikkje unngå å seie noko om dei verkemidla som vart bruka for å innføre folkekyrkja. Var desse verkemidla legitime eller ikkje? OS viste til Matt 20,20-28, der Jesus skisserer opp korleis fyrstar og herskarar brukar makt og undertrykker sitt folk. "Men slik er det ikkje hjå dykk". Jesus teikna opp eit ideal for læresveinane og viste korleis dei skulle vere mot kvarandre. Dei skulle tene kvarandre og setje kvarandre under kvarandre, for slik gjer også Menneskesonen, han som gjev sitt liv til løysepenge for mange.
Dette er vegen til å bli opphøgd og få plassen ved Jesu høgre hand. Ein må lide, ein må "drikke den kalken som Jesus drikk" og "bli døypt med den dåpen som Jesus blir døypt med." D. e. ein må fråseie seg bruk av makt og heller lide og gjere Guds vilje på den måten. Og slik sett er Jesu rike heilt annleis enn alle andre rike på jorda. Då er Guds makt ikkje trugande, ikkje dominerande, ikkje undertrykkande. Det er også slik Paulus skildrar korintarane (ikkje mange vise, ikkje mange sterke, ikkje mange rike etc.) og hans eiga apostelteneste. Guds rike går fram ved krossen, ikkje med sverdet.
Men det var denne fundamentale sida ved Guds rike som gjekk tapt ved Konstantins maktovertaking. Etter dette vart 1 Kor 1 nærast uforståeleg. Kyrkjeleg makt vart identifisert med sverdets verdslege makt. Og kyrkja snudde om på Jesu åtvaring i Joh 16 om at læresveinane ville bli drepne; no vart det kristne som drap kjettarar i staden.
Skarsaune siterte her frå Kelsos (ca. 140-150), ein kristendomsmotstandar som skreiv forakteleg om korleis mysteriereligionane i Romarriket kun aksepterte dei reine, dei vise, dei flinke etc. medan kristne tok imot svake, fattige, stakkarar, syndarar, mordarar etc. Så siterte han frå Lucian, som fortel om lurendreiaren Peregrinus, som var så flink til å spele roller at han hadde lurt seg til å bli biskop. Men han vart sett i fengsel. Men Lucian spottar dei kristne, som besøkte Peregrinus trufast i fengselet, las for han, gav han mat, overnatta hjå han etc. Men kanskje Lucian også undra seg over dette.
OS heldt fram med å seie at han møtte mange kristne i Noreg i dag som var lei seg for det som skjedde. Einskapssamfunnet forvitrar, kyrkja mister medlemer, det offentlege rom blir sekularisert, religionsfaget blir pluralisert. Og ja - ein kan godt tenke seg vegen attende til det konstantiske ekteskapet mellom stat og kyrkje. Men ikkje med illegitime maktmiddel!
Det beste å håpe på, meinte OS - og det rette å håpe på - er fridom og toleranse for ulike livssyn. Og så kan kyrkja arbeide "nedanfrå" slik som dei fyrste kristne gjorde det. Kyrkja må unngå politisk makt og privilegier! Dette vil bli oppfatta som maktmisbruk, slik faktisk eit betydeleg mindretal i Noreg gjer allereie no. Og skulle samfunnet tippe over i sekulær undertrykking av kristne, så viser kyrkjehistoria oss at dette slett ikkje treng å bety død for kyrkja.
OS viste til Dietrich Bonhoeffers bok om etterfylgjing, der bergpreika blir utlagt radikalt. Det gjeld å elske sin neste, å velsigne den som forbannar, å gå den ekstra mila - og å verkeleg gjere det. Det er det kristne livet som vil gje kristne legitimitet og kristendomsvekst. Han viste også her til kona, som arbeider som sokneprest og som er eit eksemplarisk førebilete i det ho går til demente eldre og syng og spelar for dei. Og så vart eit salmevers sitert. "Der har vi alt vi trenger":
Elsk din neste, du kristensjel,
tred ham ikke med jernsko-hæl,
ligger han enn i støvet!
Alt som lever, er underlagt
kjærlighetens gjenskaper-makt,
bliver den bare prøvet.
5 kommentarer:
Takk, Hallvard.
Så OS skulle ha sin avskjedsforelesning i dag, men hadde ikke mulighet til å dra. Så takk for fyldig referat.
Interessant problemstilling han tar opp.
Ja, det er veldig interessant. Det er som han seier, nykjelen til dei fleste problema vi er inne i som kristne i dag. Hans Kvalbein har forresten avskjedsforelesning om ei veke att, dvs. 1 juni kl 12.
Takk for dette, Hallvard. Det er fyrste gongen eg er innom bloggen din. Eg reknar meg som katolikk/ortodoks (medlem i den nordisk-katolske kyrkja), og har tenkt over denne problemstillinga nokre gonger. Utan å landa heilt, sjølv om eg heller mot Skarsaune si tolking av den Konstantinske revolusjonen.
Kyrkja må jo ha eit eller anna forhold til staten, og kan det vera slik at det beste alltid er å vera i opposisjon? Som OS også peiker på er det mange positive sider som går tapt parallelt med sekulariseringa sine positive sider. Også i det bysantiske riket var eit etter dåtidas målestokk godt samfunn med helsehjelp, kvinneleg yrkesdeltaking, relativt høg alfabetisme, mykje kunst osv (for å velga noko som klinger bra i moderne øyrer, medan Europa gjennomgjekk det somme har kalla ein mørk middelalder. (For dei som les bjørn Are Davisen sin blogg, som førte meg hit, er han rett nok ikkje så mørk som enkelte vil ha det vil).
At biskopane spesielt fekk mykje verdsleg makt og kyrkja generelt ein del privilegier i det romeske imperiet er sant, og nettopp ein av årsakene til ørkenvekkinga, dersom ein vil kalla ho det. Når ein les om ørkenfedrane ser ein stadig at dei skyr bispeembetet som pesten til tider, sikkert på grunn av verdsleggjeringa av embetet. Så det åndelege livet heldt fram, men kanskje med senter litt utanfor det hierarkiske kyrkjesystemet, men heller i kloster. Samtidig var det ingen direkte fiendskap mellom kloster og kyrkje, og faktisk blei det etter kvart eit kvar til biskopane at dei måtte ha munke-fortid. No har eg visst tapt tråden eg begynte på, så det er kanskje like greit å runda av, og spørra kva tankar du har rundt dette?
Takk for fin respons. Vel, eg kjenner ikkje kyrkjehistoria så godt, bortsett frå tidleg oldkyrkje. Men eg har då nokre tankar om tinga.
Generelt sett er eg vel samd med Oskar. Kristendomsforma i Noreg har verkeleg blitt endra på grunn av dets stilling som statsreligion. Ein ser det veldig tydeleg når ein går til NT og der ser kva "evangeliet" er. Dette var noko eg jobba med ein del i fjor, og dersom du går til Verdidebatt og søkjer opp innlegga mine, så finn du det litt nedanfor der.
Uansett: Evangeliet var ein autoritativ og offentlig proklamasjon av Jesu herredøme. Ein bodskap som sa: "Fall på kne, vend om, motta nåde!" Det er verkeleg underleg å erkjenne dette, når ein i dagens kristen-Noreg ser at omtrent ingen forkynner evangeliet på denne måten(!)
Og elles har den politiske venstresida gong på gong, heilt systematisk, pressa kyrkja i liberal retning i etterkrigstida. Og dette har påverka heile samfunnet. Men ja, det er veldig vanskeleg å spekulere i korleis samfunnet ville vore dersom vi ikkje hadde ei statskyrkje i Noreg, men heller ein amerikansk modell. Sannsynlegvis ville i alle fall dei kristne vore meir medvitne, meir frimodige, nærare NT. Her byggjer eg særleg på ei bok av ein som heiter Hunter Baker, "The end of secularism". Han siterer sosiologen Rodney Stark, som peikar på korleis statleg innblanding i kyrkjers indre liv nesten alltid er djupt skadeleg for kyrkjas trusliv, både kvantitativt og kvalitativt, kan ein seie.
Prinsipielt sett tenker eg vel ikkje at det er gale at kristendomen blir priviligert på visse måtar i norsk offentlighet, til dømes ved gudsteneste på 17. mai og offisielle høgtider, eller ved eit kristendomsfag for alle. Eg tenker at det absolutt viktige er at det er trusfridom, at det er fridom til ikkje å delta på kyrkjelege arrangement eller få forkynnande kristendomsundervisning. Uansett krev denne forma for priviligering brei stønad i befolkninga, og denne stønaden er på vikande front, og kjem til å bli drastisk mindre i dei komande tiåra så langt eg kan sjå. Som Oskar seier, så meiner eg ikkje vi bør halde for hardt på desse privilegia, dersom folk ikkje ynskjer dei. Dvs. vi kan halde hardt på dei berre under føresetnad av at vi ikkje på nokon måte tvingar nokon.
KrF kjem jo i krise då, for dei har levd av denne breie støtta frå kristenfolket og befolkninga. Men no får dei meir og meir pepper fordi dei har ein politikk med røter i eit spesifikt kristent livssyn. Og Skarsaune har heilt rett i at KrF sin politikk av mange blir oppfatta som eit åtak på trusfridomen, dvs. som at dei blir styrt av spesifikt kristent tankegods i politikken.
Eg er usikker på korleis KrF bør respondere på dette, dvs. om dei skal ty til ein katolsk type "naturleg lov"-tenking, eller om dei skal gå meir ut frå ein type tenking som KJ Hallaråker har skissert opp i si bok om kristen politikk, der han skjelnar mellom ulike kristne verdiar, og rangerer dei ut frå kor ufråvikelege dei er, så å seie. Uansett er det viktig at KrF ikkje blir lurt til å gjere seg til talsmenn for eit sekulært livssyn, slik det nok har vore tendensar til.
Vel, dette var nokre små refleksjonar.
Var det konstantin som "gav"/ikke gav vatikanet til paven? (sånn litt på sida ... :) )
Post a Comment