Tuesday, May 7, 2013

Pludrete respons ang. systematisk teologi

Eg fekk eit fint spørsmål av min ven Magnar, ang. det eg skreiv nedanfor, om luthersk/protestantisk/katolsk etc. Eg er veldig glad i innspel. Eg tykkjer det er flott når folk trykker "samd!" eller "usamd!" Endå betre er det om ein kan formulere eit høfleg innspel som markerer kvifor ein er usamd. Då førast debatten vidare, ikkje sant. For å sitere Richard Dreyfuss i filmen "What about Bob?": "I need feedback!" Men no - til saka!

Altså - eg skreiv det fylgjande:

"- NT er ikkje konstruert for å vere ein ”tidlaus dogmatikk” på den måten som evangelikalismen brukar det. Til dømes er det anakronistisk å sjå Paulus’ brev som ”grunnlagsdogmatikk” el. l. Dei er heller kontingente medier for kommunikasjon, og dei tek opp problem som dukka opp i kyrkjelydane. Evangelia er kanskje best å sjå som komplementeringar av misjonsforkynninga, eller også kateketiske skrifter."

Og Magnar stiller eit godt spørsmål: "Hvor kan man finne "grunnlagsdogmatikken"? Eller er det lite nyttig å lete etter den tidløse dogmatikken i NT?"

Og dette er i alle fall "på vegen"-refleksjonar. Eg har sjølv brote ut av det "fundamentalistiske" paradigmet, og innsett behovet for moderne systematisk teologi. Men det har skjedd ganske nyleg, og eg har mykje gjennomtenking her. Men nokre refleksjonar, punktvis. Alt er ope for debatt og responsar.

- Det finst ingen "tidlaus" dogmatikk, dersom ein med det skulle meine eit slags ferdig system basert på Bibelen (eller for så vidt på thomistisk filosofi, som i nyskolastikken). Teologien vil vere dynamisk og open inntil Jesus kjem att. Slik er det fordi NT sjølv på fleire ulike måtar er "open-ended". Og dette var altså eitt av mine viktigaste punkt. Eg kan utdjupe litt:


Kva er eigentleg NT? Ikkje fyrst og fremst ei dogmatikkbok (sjølv om NT naturlegvis er den viktigaste kjelder til dei kristne dogmene!) Men: Skrifter som høyrer til ein særskilt situasjon, ein særskilt stad, eit særskilt tidsrom. Dette betyr, kort sagt, at vi må arbeide som historikarar med desse skriftene. Vi må rekonstruere urkyrkja og urkristendomen som gode historikarar. Dette er desto meir presserande, altså, fordi Paulus' brev ikkje er meint å vere tidlause dogmatikkar. Dei er djupt historisk situerte i jødedom, hellenisme, og i evangeliets hendingar. Dei er situerte i konkrete situasjonar som oppstod i kyrkjelydane. Vi må forstå denne situeringa før vi går vidare til teologisering og systematisering, dersom vi skal ha ein ansvarleg teologi. 

Det same gjeld evangelia. Dei er fire skrifter som fortel om ei handling Gud har gjort for verda - i Israel, år 30. Dei er ikkje oppslagsbøker, ikkje dogmatikkar. Dei fortel om kva Gud gjorde, gjennom Jesus, for å opprette sitt rike på jorda. Dei er historiske skrifter, biografiar om Jesu liv. Evangelia er langt meir tidbunde og historiske enn vi vanlegvis tenker over i konservativ, protestantisk tradisjon. Både fordi dei reflekterer "second temple Judaism" på mange ulike måtar (vi har vel alle lese Kvalbeins og Rians "Blant skriftlærde og fariseere"? Eller Longeneckers studiar av spesifikt jødiske tolkingsmetodar i denne perioden. Eller les NT Wright sin NTPG, om apokalyptikken i Jesu og Paulus' forkynning. Etc.) 

Men også fordi Jesu bodskap var "tailormade" for hans samtid; mange av domsorda, til dømes, siktar til Jerusalems fall år 70. Eller: Likningane er ikkje tidlause gåter om kyrkja, men dei dreier seg i fyrste rekke om det som skjer i og gjennom Jesu eiga karriere. Slik er det også med mange av orda. Etc. Faktisk er det slike "nær-historiske" lesingar som verkeleg får fram kor djupt historisk truverdige evangelia faktisk er. Medan lesingar som fyrst og fremst vil abstrahere tidlause bodskapar frå evangelia, ender opp med Jesus-bilete som er historisk sett implausible. Igjen eit døme på korleis det å ta "den enkle utvegen", fort vil ende opp med at ein må betale ein høg pris. 

Merk at eg ikkje her seier at Jesu bodskap høyrer heime i år 30 og kun der. Jesus seier: "Hald orda mine", og bed oss om lære opp andre i dei. Eg seier berre at vi må ha ei historisk plausibel forståing av evangelia for å utføre denne oppgåva på ein ansvarleg teologisk måte. Vi må vite kva dei dreier seg om. Evangelia er ikkje  berre "repositories for snippets of dogmatic loci" (sjølv om dei også er det), men dei fortel om noko som har hendt i historia. Dei meir informerte her, vil merke kor djupt påverka eg her er av Wrights JVG. 

-  Men lat oss gå vidare. NT er open-ended på mange fleire måtar også. Eg har allereie nemnt dette med Paulus, korleis han tenker aktivt teologisk i møte med framande retningar, tygger seg gjennom dei, og viser kva evangeliet seier inn i nye kontekstar. Han forkastar ikkje alt han møter, men tenker gjennom det, og tek vare på det som er sant, rett, godt, vakkert og edelt. Men dette må også vere ein viktig metode for oss, og som sagt vil eg meine at det var slik ting fungerte i oldkyrkja. 

Poenget er at NT inneheld mange ord som refererer til verda vi alle lever i. Ja, NT er superradikalt. Her vert det fortalt om ein Gud - skaparen av alle ting, absolutt alle ting - og denne Gud har sendt sin son til å vere Herre over alle ting, absolutt alle ting, og han har også sendt Anden, til å fornye alle ting, og bringe alle ting attende til Gud. Det betyr at evangeliet må dreier seg om alle ting, eller det er ikkje evangeliet vi talar om. 

- Men det betyr i neste omgang at kristne er forplikta til å drive teologi. Kvifor? Jo, fordi kvar gong evangeliet går ut i verda, så virvlast det opp ein haug med nye problemstillingar, i brytninga mellom evangeliets historiske bodskap samt dets sterke påstandar pdes. og den nye forståingshorisonten som det møter pdas. Paulus' brev er ei rekke vitnesbyrd om slike brytningar. Oldkyrkja like eins. Dersom evangeliet er sant, så er kristne forplikta til å vise korleis det kan vere sant. Korleis kan evangeliets påstandar om Gud, verda, mennesket, framtida, historia etc. høyre i lag med det vi elles veit om Gud, verda, mennesket, framtida, historia

(For å nemne nokre ting: Her er ei lang rekke data og fenomen som blir sett i eit nytt ljos av evangeliet. Rike moglegheiter for fruktbar teologi! Tenk på førre gong du møtte ein person og gav han/henne ein klem. "Det er berre materie," seier den litt naive fysikalisten. Teologen seier: "Det er eit vitnesbyrd om Guds godleik og kjærleik og venleik, eit frampeik mot Guds rike!" Slik kan heile livet kome i eit nytt ljos av evangeliet. Ingenting blir det same.) Det betyr også at kristne i dag er forplikta til å vise korleis, og på kva måte, evangeliet er sant, i møte med ny kunnskap og innsikt. For vår notidige forståingshorisont er i stadig utvikling, jfr. naturvitskap og historieforsking. Og dette må kontinuerleg gjennomtenkast. 

- Med andre ord: Ein kan ikkje seie kort og greitt at NT er grunnlagsdogmatikken, for store delar av NT sjølv framviser det fyrste steget i den dynamiske gjennomtenkinga av evangeliets møte med andre forståingshorisontar. Og kristne i seinare tider er også forplikta til å gjennomføre den same gjennomtenkinga. Ja - våre oldkyrkjelege vedkjenningar er sjølve konkrete resultat av ein slik prosess! Dette er eit poeng som til dømes JH Newman understrekar: Dersom ein som protestant aksepterer desse som autoritative, aksepterer ein også (arguably) metodikken som ligg til grunn for dei. (Ein metodikk som eg for øvrig ikkje kan nok om. Newmans "Development of doctrine" er ein finfin stad å starte.) Og det store spørsmålet er difor om den kristne kyrkjas dogmedanning er resultatet av denne dynamiske prosessen, meir enn det å vende attende til ein "supposedly pristine" dogmereservoar i NT. Men eg vil uansett meine at Bibelen kontinuerleg må fungere som korrektiv til dei dogmene vi held oss med.

Eit vesentleg poeng her er at NT sjølv har ein haug med lause trådar, ein haug med påstandar som ikkje er "sorted out". Ta setninga: "Så har Gud elska verda at han gav Son sin." Her oppstår det raskt ein haug med spørsmål, spørsmål som spring ut frå vår situasjon og vår kunnskap, men også ut frå teksten sjølv! Kven er denne Gud? Kva vil det seie at han "elskar"? Er då Gud eit menneske? Er Guds kjærleik den same som vår kjærleik? Er "Gud" her den same Gud som Platons? Korleis kan Gud elske dersom han er uforanderleg? Har Gud kjensler? Elska Gud ein gong i fortida, eller elskar han alltid? Elskar han heile skaparverket, eller berre menneska? Kva er årsaka til at Gud elskar? etc. etc. Ein haug med spørsmål som treng gjennomtenking.

Oldkyrkjas dogmedanning var nettopp den sakte gjennomtenkinga av visse svært viktige spørsmål, under påverknad frå jødedom og hellenisme og andre heretiske retningar (ikkje så at dogmene tok inn i seg heresi og sånn! Poenget mitt er heller at det var retningar som dette som pressa kyrkja til å tenke gjennom kva ho sjølv stod for). Eg vil naturlegvis meine at NT er hovudkjelda for våre dogmatiske formuleringar i den kristne trua, og særleg for dei oldkyrkjelege vedkjenningane. Jesus er Guds Ord, og Paulus er Herrens apostel. Men dogmatikkbøker i dag må bruke NT på ein dynamisk måte, der ein tek på alvor at dette er "open-ended" skrifter, og ein freistar å byggjer bruer over til annan kunnskap vi har tilgjengeleg.

Så kan ein diskutere kva som er den beste modellen for dogmatikk, dvs. loci-metoden, eller å ha eitt sentrum (Gud, rettferdiggjering, kyrkja etc.) Her har eg ingen sterke meiningar. Eg tenker vel i alle fall uansett at det er djupt nødvendig for teologien å ta i bruk den teologisk ortodokse tradisjonen, for å sjå korleis kristne tidlegare har tenkt gjennom problemstillingar som vi også i dag må bale med, til dømes angåande Guds relasjon til skaparverket, ang. korleis vi skal lese Bibelen, ang. samanhengen mellom teologi og filosofi etc.

Men ja. Alt dette inneber at det er djupt manglande å tenke at det er nok å berre sitere NT, som om ein då har "gjort jobben." Det er bra å sitere NT, problemet er berre at ein samstundes må kjenne samtida godt, og vite korleis ein skal byggje bruer, og kva som hindrar evangeliet i å bli høyrd og lydd rett i vår tid. Jaja, berre nokre tankar. Eg er veldig på veg her.

Men ja, eg reagerer på ein type teologisk tenking der ein meiner det held å sitere Bibelen, og omrokere litt på vers her og der, og så er ein i mål (dette er naturlegvis ein stor karikatur, men det er sanning i han. Denne typen dogmatikk føreset den "proposisjonelle" openberringsmodellen, som eg altså sterkt kritiserer, sjølv om gjerne vil seie at det finst proposisjonelle dogmatiske påstandar i NT. Men dette er altså delar av NT.) Dette blir ein type kristendom som "lukker seg inn", og som tenderer til å bli sekterisk. Skal evangeliet takast på alvor, må ein også ta dets sanningspåstandar på alvor. Då er dogmatikken heilt nøydd til å "samtenke" evangeliet med det vi elles veit om verda. Og dette vil naturlegvis raskt bringe oss inn på filosofi og metafysikk. 

2 comments:

magnar s said...

Hei igjen.

Jeg skriver mine tanker her i og med at innlegget ditt er en fortsettelse på og utdypning av det første. Etter å ha lest dette innlegget ble det en del god del klarere for meg hva du mente med NT og dogmatikk.

Slik jeg oppfatter deg, mener du at:
- Tekstene må leses i sin kontekst, med alt det innebærer.
- Tekster må ikke løsrevet brukes som grunnlag for dogmatikken.
- Nye horisonter og nye situasjoner krever en stadig gjennomtenkning av NTs budskap.
- NT er det første eksemplet på en dynamisk bruk av budskapet. Vi er pliktig å gjøre det samme.
- NT er ikke en dogmatikk, men den viktigste kilden for den kristne tros læresetninger.

Det er synspunkter som jeg deler. Jeg opplever dem heller ikke som radikale. Samtidig er det vel flere av oss som har opplevd (og kanskje også vært medskyldig i) løsreven bruk av enkeltvers. Derfor er det et viktig tema.

På den ene siden synes jeg det er klart at alle tekstene i NT (og GT) har sin kontekst. På den andre siden, og det er her det spennende arbeidet starter, tror jeg en del tekster også inneholder tidløse prinsipper, verdier og formaninger.

Jeg har intet system som beskriver hvordan man skiller mellom in the moment pdes og tidløst pdas. Det er da også blant annet her man skiller vei i tidens etiske spørsmål.

Jeg må til slutt understreke at ”en tidløs sannhet” fra Bibelen likevel krever en aktiv tilpasning/bruk. Det er jo rett og slett missiologisk abc.

Det er spennende å lese en blogg med en slik diskuterende og nysgjerrig skrivestil. Fortsett med det.

Hallvard N. Jørgensen said...

Takk for innspelet! Ja. Dette er kanskje ikkje så radikalt, nei - men det er radikalt nok til at metodikken ikkje vert bruka nesten i det heile teke i meir konservative protestantiske samanhengar i dogmatikken i dag (jfr. forskjellen på metodikken hjå ein Aksel Valen-Sendstad, og ein Pannenberg, eller også meir katolske, thomistiske dogmatikarar).

Eg må elles arbeide vidare med "development of doctrine"-tanken. Det er sant, som du seier, at eg vil meine at dogmatikken må ha røter i NT. Der eg vil skilje lag med til dømes konservativ evangelikalisme, er ved å understreke at NT sjølv må komplementerast, og i visse tilfelle kritiserast, av andre kjelder som faktisk i fleire tilfelle kan gje betre kunnskap.

Eg tenker også at NT sjølv inviterer til (alltid reviderbare) syntesar med meir klassisk metafysikk og filosofi. Dette vil jo også konservativ evangelikalisme avvise.

Endeleg kan ein spørje om ikkje oldkyrkjas dogmedanning inneber eit slags irredusibelt heilskapssystem som slett ikkje berre hentar legitimitet og innhald frå GT/NT, men også frå tradisjonar, vidareutviklingar av idear, allegoriske tolkingstradisjonar, konsil-autoritet etc. (Newman igjen, her). Dersom dette er tilfelle (og reint historisk er det uansett det!), vil det ikkje vere mogleg - på nokon ikkje-question-begging måte - å "sile ut" reine, skriftbaserte dogmer, og forkaste andre. Dette sidan desse dogmene ikkje på nokon uproblematisk måte kan utleiast frå Skrifta åleine.

Meir konkret: Aksepterer ein dei tre oldkyrkjelege vedkjenningane, og den metodikken og argumentasjonen og historiske ontogenesen som ligg til grunn for desse, så må ein også akseptere apostolisk suksesjon, helgenlæra, skirselden etc. Vel, dette er Newmans katolske apologetikk. Dette skal eg jammen meg arbeide meir med :) :)